روسيه يك خاطره فراموش‌نشدنى تشكيل ميدهند ، اولين دفعه بود كه ما با يك چنين بمباردمان شديدى روبرو شديم و نيز نخستين مرتبه است كه با قواى مختلطه آلمان و عثمانى مصادف گرديديم . اين قوه مهاجم از 27 با تاليون قشون و توپخانه تشكيل يافته بود كه متجاوز از يكربع آنها را قواى آلمانى و اطريشى تشكيل ميداد اغلب صاحبمنصبان و فرماندهان قشون عثمانى و اداره‌كنندگان توپخانه و ميتراليوزها نيز آلمانى بودند و اصول جنگى عثمانى در اين مرحله به كلى مبدل باصول و ترتيبات آلمانى شده اردوى دشمن قبل از حملات خود گلوله‌هاى توپرا مانند تگرك به طرف ما ريخته سپس با دستجات كثير العده قشونى كه مرگ را به نظر حقارت مىنگرند بناى هجوم ميگذارند . در حال حاضر ترتيبات حمل و نقل لوازم و مهمات قشون عثمانى نسبت بسابق خيلى بهتر و مكملتر شده است ؛ گلوله‌هاى توپ و ساير لوازم جنگى را بوسيله اتومبيلهاى مخصوص اتصالا بميدان جنگ ميفرستند و عمليات هجوم از چندين طرف تعقيب مىشود . اغلب افراد قشونى كه از طرف صحنه حمله ميكنند از اكراد هستند و مقصد عمده آنها مدافعه جناح و مركز اردوى عثمانى است كه به طرف همدان درصدد حمله و مشغول عمليات جنگى ميباشند . يگى اقبال 15 رمضان » سه‌شنبه 17 رمضان 1334 - 18 ژويه 1916 شاهزادهء اسمعيل ميرزا فرزند ظل السلطان حامل مكتوبى از طرف گراندوك نيكلا بعنوان ژنرال باراتف بوده عازم همدان است كه نامه را ابلاغ كرده ضمنا درخواست نمايد كه عدهء سالدات روسى بهمراهى شاهزادهء ظل السلطان باصفهان روانه دارند . از روزى كه شاهزاده وارد طهران شده تاكنون خوانين بختيارى بواسطهء عداوت ميراثى از وى ديدن نكرده‌اند از حيث آنكه مشار اليه درصدد عزيمت باصفهان است و آن شهر در تحت نفوذ بختياريها مىباشد اصرار به آشتى با خوانين نموده اشخاص مختلف را نزد آنها واسطه قرار داد من‌جمله مجد الدوله و مؤيد السلطنه را نزد صمصام السلطنه و سردار اسعد فرستاد ، چون نتيجه حاصل نشد مسيو چرچيل نايب شرقى سفارت انگليس و مسيو يورينف ترجمان سفارت روس از طرف هردو وزيرمختار خود دوستانه از آن خوانين خواهش كردند كه از ظل السلطان ديدن نمايند ، ايشان جواب دادند بايد صبر كرد تا سردار جنگ از بستر بيمارى بيرون آيد آنوقت او را بنمايندگى از جانب عموم به ملاقات شاهزاده خواهيم فرستاد . جمعه بيستم رمضان - 21 ژويه بالاخره در نتيجهء فشار خارجى و اوامر موكد شاه امروز صمصام السلطنه و سردار جنگ در پارك شهرى از ظل السلطان ديدن نمودند ، سردار بهادر بواسطهء حادثه درشكه از ملاقات محروم ماند شاهزاده با صمصام و سردار جنگ روبوسى كرده بدوستى صميمى در آينده اظهار اميدوارى نمود . شنبه 11 رمضان - 22 ژويه شاهزادهء اسمعيل ميرزا فرزند ظل السلطان حامل مكتوب مخصوص گراندوك نيكلا فرمانفرماى قفقاز بعنوان ژنرال باراتف رئيس قواى اعزامى روسيه در ايران كه اخيرا از طهران به همدان رفته بود اينك مراجعت كرده و در ضمن صحبت اظهار داشته است از باراتف خواهش نمودم تلگرافى مبنى بر اظهار رضايت از كابينه سپهسالار اعظم به گراندوك نيكلا مخابره كرد جوابى كه از فرمانفرماى قفقازيه رسيد حاكى از اين بود كه در تمايلات كابينه فعلى ايران بامپراطورى روس شك و ترديدى نيست . 23 رمضان 1334 - 24 ژويه 1916 روزنامه قفقازى « آچيق‌سوز » دو خبر از طهران انتشار داده كه ترجمهء آن متواليا نقل مىشود : « طهران - قونسول روس مقيم اصفهان بتازگى اسناد بسيار مهمى بدست آورده است اين اسناد عبارتند از متن دستورالعمل‌هاى مخصوصى كه از برلن براى كاركنان آلمانى و طرفداران آنها فرستاده شده‌اند ، دستور العمل‌هاى مزبور به زبان فارسى در سى صفحه نوشته شده و مشتمل بر چندين فقره مطالب بسيار مهم و مسائل عمده راجع بروس و ارامنه و هندوها مىباشد . فهرست اسامى كاركنان مخفى آلمان و طرفداران آنان و اسامى اشخاص فعال ايرانى نيز در اين اوراق ثبت شده است اسناد مزبور پس از آنكه ثبت آنها برداشته شد به طهران فرستاده خواهند شد . طهران - بطورىكه سابقا اطلاع داده شد در شيراز چندين صندوق محتوى اسناد و نوشتجات واسموس و دكتر پوزن آلمانى ضبط گرديده بود از قرار اطلاعات اخيره پس از ورود شاهزاده فرمانفرما حكمران فارس ثبت و صورت اين اسناد برداشته خواهد شد . اسناد مزبور داراى اهميت بزرگى بوده و خيلى از حقايق عمده بوسيله آنها كشف خواهد گرديد . « آچيق‌سوز 23 رمضان »