احمد على سپهر ( مورخ الدوله )
314
ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي )
شاه ايران را كه بدانها مواجب نميداد ترك كرده و در تحت اوامر و خدمت پرنس رويس كه مواجب و پول زياد بدانها ميدهد قرار يافتهاند ژاندارمها همدان را به غلبه گرفته و بدون اشكال وارد شيراز شدهاند . مدير تلگرافخانه هند و اروپا و اعضاى بانك شاهنشاهى ايران را دستگير كرده و پولهاى موجودى بانك را در ازاء خدمت خويش ضبط كردهاند تمام اتباع مؤتلفين را هم در آن نواحى توقيف نموده و دامنه طغيان از مركز ايران به طرف شمال توسعه مييابد و در آن اراضى ژاندارمهاى ايرانى فقط برطبق اوامر كاركنان آلمان و عثمانى رفتار مينمايند شاه و وزراى وى بدون اقتدارات و خارج از كار ميباشند تنها آلمانها با افواجى كه در تحت اطاعت دارند حكمرانى مينمايند و تداركات جنگهاى داخلى را ترتيب ميدهند . هيئت دولت كوشش مينمايد كه وسيله تقويت موقع و بسط اقتدارات از دسترفته خود را فراهم سازد و اشعار ميدارد كه ميخواهد قانون نظامى را كه از مجلس شوراى ملى گذرانده بموقع اجراء گذارد و خدمت نظامى را بايلات تحميل كند . بدينوسيله دولت درصدد است كه يك قشون 75 هزار نفر پيادهنظام و پنج هزار نفر سوارهنظام تشكيل كند ليكن از كجا مصارف آن را مهيا سازد . در صورتى كه خزانه نتوانست مواجب ژاندارمها را بپردازد آيا وجوه لازمه براى تشكيل و نگاهدارى اين قوه منظم ممكن است از جائى بدست آيد ؟ از قرار معلوم براى مخارج تشكيل قشون به مؤتلفين مراجعه مينمايند ليكن با چه وثيقه و ضمانتى ؟ آيا دولت ايران ميتواند وثايق مطمئنه به مؤتلفين در خصوص مسلك خود بدهد كه پس از آنكه داراى چنين قوه منظم 80 هزار نفرى شد رويه و تمايلات وى بعد از آن چگونه خواهد بود ؟ تجاربى كه در اين مدت از آن مملكت بدست آوردهايم اميدبخش و تشويقآميز نيست . دو دوره قبل از ظهور حوادثى كه روسها را مجبور به حركت سمت طهران كرد مبلغ يكصد هزار ليره بعنوان مساعده بدولت ايران پرداخته شده بود با اينحال شاه و وزراى آنوقت از افكندن خويش بدامن آلمانها مضايقه نكردند تا زمانيكه پيشرفتن روسها به طرف پايتخت رويه آنانرا تغيير داد آنوقت روسها را نجاتدهنده خويش فرض كردند و بالاخره اين وقايع هم مانع از آن نگرديد كه وزيرمختار شاه ايران مقيم دربار برلن حسين قليخان اظهار ميدارد كه چنانچه آلمانها بتوانند يك اتحاد و ارتباط محكمى با مشرقزمين حاصل سازند طبعا ايران حاضر خواهد شد كه به آنها ملحق گردد . آلمان كه توانسته است امروزه در قسطنطنيه مقامى را كه فرانسه و انگليس داشتهاند تحصيل نمايد مملكت عثمانى را محور عمليات سياست خود در مشرقزمين قرار داده است . آلمان نفوذ خانوادگى و قرابت فاميلهاى سلطنتى را كه در بالكان داشته براى خنثى كردن احساسات اهالى يونانى و رومانى استعمال كرده است : بلغارستان را بر عليه دولى كه سابقا وى را از عبوديت نجات دادهاند وادار ساخته . اشتباهات زياد و خطاياى متراكم مؤتلفين نيز از طرفى به وضع غرابتآميزى عمليات و مقاصد متحدين اروپاى مركزى را قوت داده و اين اشتباهات از روزى شروع شده كه بحريه جنگى مؤتلفين در مديترانه گذارده است كشتيهاى جنگى گوبن و برسلو داخل داردانل شوند بدون آنكه آنها را تعقيب نمايد . در اينموقع هم ترديدهاى خاطر يونان و شبهاتى كه اعزام قشون به سالونيك حاصل شده جدا تعقيب مىشود آلمانها در ايران بوسيله تهييج عناصر اسلامى و فعاليت كاركنان خويش موفق شدهاند كه عنصرهاى انقلاب و اغتشاش را برضد مؤتلفين بجنبش درآورند و باوجودآنكه منطقههاى نفوذ روس و انگليس در نقشه ايران مرتسم گرديده در همان مناطق آلمانها نفوذ انقلابى بدست آوردهاند ليكن مبانى تحريكات آنها همان عده قليل ژاندارم است كه داخل خدمت آنان شدهاند . براى تخريب نقشه آلمان و عثمانى در ايران اعزام قوى لازم است و تمام عناصر صالحه اهالى غير از نجات و خلاصى چيز ديگرى نميخواهند و تصور مينمايند كه تنها مؤتلفين قادر بر آن خواهند بود كه بقية الباقيه استقلال مملكت شاهان را حفظ نمايند پياده شدن قشون روس در انزلى نشان ميدهد كه مؤتلفين ما مهيا ميشوند با قوت و شدت مواجهه با اوضاع كرده و خاتمه بمقاصد آلمان در ايران بدهند . » 4 ژانويه 1916 مطابق 3 شنبه 27 صفر امروز توپخانه انگليس وارد سيستان گرديده و غله در آنجا گران شده است . 5 شنبه 29 صفر - 6 ژانويه 1916 از طرف وزارت داخله به اداره ژاندارمرى اطلاع داده شد كه ماژور فريك كفيل رژيمان دويم ژاندارمرى از خدمت منفصل و كاپيتان گلروپ به سمت كفالت رژيمان دوم ژاندارمرى برقرار گرديد . باراتف با چند نفر از افسران خود وارد تهران شد در نتيجه جنگهاى خونين بين روس و عثمانى كه قشون روس به مياندوآب و مراغه عقب نشسته بودند اينك از طرف شمال و مشرق يعنى از جانب سلدوز و مياندوآب حملات سختى به ساوجبلاغ كرده و بالاخره موفق به گرفتن ساوجبلاغ شدند . جمعه غره ربيع الاول - 7 ژانويه بمناسبت ورود ژنرال باراتف امشب در سفارت انگليس مجلس