احمد على سپهر ( مورخ الدوله )

295

ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي )

به من داده بود برداشته به كميته رفتم ديدم اوضاع مشوش است سليمان ميرزا به من گفت من و شما و عيسى ميرزا باهم ميرويم و باتفاق به منزل شونمان آلمانى رفتيم و او را در زيرزمين ديديم كه مشغول جمع‌آورى اسباب بود سليمان ميرزا چند كلمه با او حرف زد و بكميته مراجعت كرديم يك درشكه حاضر بود سه نفرى سوار شده به راه افتاديم و به طرف كاشان حركت كرديم . براى اينكه علت مهاجرت معلوم شود بايد اضافه كنيم كه اساس آن تجاوز قشون روس تزارى پس از اعلان بيطرفى از دولت ايران بود قشون متجاوز از راه گيلان و آذربايجان بقزوين رسيد و از آن‌جا به طرف طهران حركت نمود و رسيدن آنها به كرج اميد هرگونه موافقتى را محو نمود و آزادىخواهان و وطن‌پرستان چون قادر بدفاع از حق خود نبودند چاره را در مهاجرت ديده تا به اين وسيله اعتراض باعمال خلاف قانون روسيه بنمايند نهضت مهاجرت از طرف نمايندگان و طبقات مختلفه كه اسامى آنان آنچه در خاطر دارم ذيل درج مىشود از بزرگترين نهضت‌هاى دورهء اخير ايران بود چه اگر ما سر تسليم فرود آورده بوديم موضوع منطقهء نفوذ تدريجا عملى مىگرديد و طورى افكار و عقايد را خفه مىكردند كه بعد از انقلاب روسيه هم ما نتوانيم نفس آزادى بكشيم و اگر با رضايت خاطر قرارى مىگذاشتيم و اجازه دخالت مسلحانه آنها را به خاك خود مىداديم ديگر خلاصى از دست اجانب مقدور نبود چنان كه هرچه را در پيش قرارى داده بوديم بعد از انقلاب هم نتوانستيم به آن نقاط دخالتى بكنيم . اينك اسامى عده‌اى از مهاجرين كه پس از ساليان دراز بخاطر مانده است : از نمايندگان مجلس شورايملى آقا سيد حسن مدرس - آقا ميرزا محمد صادق طباطبائى - شاهزاده سليمان ميرزا - اديب السلطنه سميعى - ميرزا محمد عليخان كلوب فرزين - ميرزا قاسم خان صوراسرافيل - مشاور الدوله حكمت - حاج شيخ محمد حسين استرآبادى - ناصر الاسلام ندامانى - ميرزا احمد خان عمارلو - آقا سيد حسن كزازى وحيد الملك - نواب يزدى - آقا سيد فاضل كاشانى - ميرزا محمد عليخان ما فى - ميرزا عباس يزدى - شيخ محمد حسين خوانسارى - آقا سيد محمد رضا مساوات - آقا شيخ رضا دهخوارقانى - يمن الملك لرستانى - حاج شيخ اسمعيل رشتى - ملك الشعراء بهار - امان اللّه اردلان . از ساير طبقات : آية اللّه آقا ميرزا سيد محمد طباطبائى - حاجى آقا نور اللّه مجتهد اصفهانى - آقا نور الدين مجتهد عراقى قوام العلماء كرمانشاهى - حاج ميرزا عليمحمد دولت‌آبادى - آقا ميرزا كريم خان رشتى - حاج ميرزا يحيى دولت‌آبادى - آقا عبد المهدى طباطبائى - ميرزا سليمان خان معاون وزارت داخله - سالار لشگر - نظام السلطنه سردار مقتدر كاشانى - نظام السلطان - سردار مقتدر سنجابى - سردار ناصر سنجابى - حاجى نظام السلطنه - حاجى فطن الملك - عباس خان كلهر - حاجى خان برادر حاجى فطن الملك - بقاء الملك - مفخم السلطنه - سميعى - سردار سعيد امير ناصر خلج - سيف اللّه خلج - سرحددار - آقا ميرزا صادق خان بروجردى - حاجى محمد باقر تاجر كاشانى حاج سيد ابو الحسن علوى - كاظم‌زاده - نصر اللّه خان جهانگير - آقا سيد عبد الرحيم خلخالى - آقا سيد جليل اردبيلى امير حشمت آذربايجانى سردار شجاع - منوچهر خان - عارف - عشقى - ديوان‌بيگى - ضياء السلطان لشگرى حسين خان معمار - حيدر خان فراشباشى مجلس - نايب حسين پيشخدمت مجلس - بهاء الواعظين - آقا سيد يعقوب شيرازى - حلاج - حاج شرف الملك - مكرم سلماسى - مرات السلطان - حاج نظم السلطنه - ميرزا اسد اللّه خان مصفى - احمد على خان زند - عبد الباقى خان - ميرزا على خان - يد اللّه خان بختيارى - سردار محيى - محمد تقى خان ما فى - اسعد السلطان كردستانى - ميرزا حسن طبيب‌زاده - سهام الدوله - شكر اللّه خان - محمد كريم خان برومند . از افسران با درجاتيكه در آنموقع داشتند و غالبا بعدها سرتيپ و سرلشگر هم شده‌اند : ياور حبيب اللّه خان شيبانى - ياور عزير اللّه خان ضرغامى - ياور ابو الحسن خان زند - سالار محتشم