احمد على سپهر ( مورخ الدوله )
266
ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي )
مستشار الدوله در هيئت دولت عضويت دارد و مسائلى كه در طى مكتوب خويش شرح داده حائز درجه اول اهميت است وزيرمختار آلمان مفاد آن را تلگرافا به وزارت امور خارجه آلمان مخابره نموده و باينجانب دستور داد بمحض ورود بطهران ابتدا از مستشار الدوله ملاقات به عمل آورده بعد مراسله محرمانه پرنس رويس را با پيغامهاى شفاهى به مستوفى الممالك رئيس الوزراء ابلاغ دارم و حتى اگر مستشار الدوله مصلحت ندانست و من دلايل او را قانعكننده تشخيص دادم از ابلاغ مراسله محرمانه صرفنظر نمايم . مستشار الدوله صادق سابقا رئيس مجلس شوراى ملى و مكرر وزير و سفير و اخيرا سناتور بود اينك متن نامه مستشار الدوله خطاب به ميرزا محمد صادق طباطبائى : « از طهران 29 محرم 1334 تصدقت گردم جواب رقيمه اولى و دومى را كه بتوسط آقاى نصرة السلطان رسيد تاحال عرض نكردهام زيرا از تصميم دولت استعلام فرموده بوديد از بنده به مثل حضرتعالى كه امروزه به حمد اللّه تعالى محور حقيقى عمليات خارج طهران هستيد الفاظ خالى از حقيقت و معنى در چنين موقع مهم نمىبايست عرض شود ماحصل اطلاعات و وقايع يك ماهه اخير اين است كه اين شخص محترم تا امروز با زنجير حسن اعتمادى كه نميدانم چرا خودمان دائر كردهايم همه را در حال بىتكليفى و ترديد بسوى مقصود ناپاك خود كشيده است و هروقت بنده و امثال بنده خواستهايم آگاه شده ديگران را ملتفت و خود را مستخلص سازيم با پارهء تدابير يكنوع اميدوارى مصنوعى القاء نموده و باز مقدارى مسافت ما را كشانده است و بالاخره مملكت را با مذهب و مصلحت و اشخاص تا لب پرتگاه رسانده است يعنى بر خلاف همه آرزو و آمال كار اتحاد با روس و انگليس را به جائى رسانده است كه اگر پاره عمليات و فداكاريها نبود ديروز دوشنبه عمل ختم ميگشت و از ديروز على الظاهر بوخامت و عظمت مهلكه كه مملكت را بسوى آن كشيده است ملتفت شده يا اينكه مثل دروغهاى ديگر ميگويد كه ملتفت شدهام و درپى چاره افتاده چاره بسى مشكل است اگر استعفاء بدهد اينبار منحوس را كه بر دوش خواهد كشيد كه او باينجا رسانده است استعفاء ندهد بقدرى جلو رفته است كه عقب رفتنش در حكم محال است از خيرخواهان مملكت معدودى كه در طهران ماندهاند شب و روز خواب و راحت ندارند و در مقابل اين حسن اعتماد ملعون و شيطنتهاى فرمانفرما پولها و تهديدات و انواع دسائس ديگر مقاومت ميكنند و اگر تا امروز اقدامات علنى شديدى بميان نيامده است به جهت اين بوده است كه اغلبى از آنها تا ديروز و امروز باز در جاده بىتكليفى اين حسناعتماد بودهاند و به حرف دو سه نفرى كه از آن جمله بنده هستم نميتوانند اطمينان رسانده كاملا معتقد باشند اين شخص فى الحقيقه به سمت خيانت ميرود ياپولتيك امرار وقت را تعقيب مىكند حال در دم آخر گمان ميكنم همه فهميدهاند غير از دموكراتها كه هنوز در بتپرستى باقى هستند سفير كبير در نهايت درجه حدت و شدت منتظر تكليف آخر است امروز پاره اقدامات خواهد كرد تا نتيجه چه بشود مختصر اين است كه حضرتعالى و خيرخواهان ديگر كه در آنجا هستيد و اينجا هستيم بايد هرچه باداباد گفته در خطى كه داخل هستيم مشى نمائيم اگرچه بدبختانه استعداد اقتصادى اغلب از ماها تناسب با اين پيشآمدها ندارد نه از طرف مخالف ميتوانيم رشوه بگيريم و نه از طرف مؤالف فائده تا حال بردهايم ليكن بعد از همه فكرها چاره منحصرا بسته است به مداومت در تصميمى كه كردهايم و كردهايد اگر خودمان در اين راه مضمحل شديم لااقل در راه خدمت به مصلحت مملكت بوده است نه در راه خيانت البته در همه امور تفضل خداوندى را نبايد فراموش كرد اگر مسلمانيم و بحقيقت قرآن معتقد استخارههاى چندى اشخاص مطلع در اين اوقات كردهاند براى عبرت و يقين ما كافى است عجالة در تصميم دولت بيشتر از اين نميتوانم عرض كنم وضع قزوين و اطراف اين است كه روسها بعده شش الى هفت هزار نفر به طرف آوج رفتند و احتمالا امروز يا فردا شروع به حمله خواهند كرد در قزوين منتها هفتصد نفر با سهء عراده توپ باقى است هفتصد نفر در منجيل مشغول سنگربندى هستند عده به طرف بلوك زهرا و خرقان فرستاده از خلجها و سردار فيروز اسب و اسلحه ميگيرند بايد نقطه قم را بهرفوريتى هست محكم بكنيد هرچه ممكن است در آنجا استعدادى حاضر كرده يك عده هم به طرف ساوه بفرستيد . در آنجا كمك ژاندارمرى بوده خط عراق و قم را محفوظ دارند و الا همين كه قواى آنها