احمد على سپهر ( مورخ الدوله )
265
ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي )
بدينلحاظ نرفتم و مصمم عرض عريضه بودم اما آدرس و طريق عرض را نميدانستم اكنون كه حضرت مستطاب آقاى ميرزا قاسم خان دستخط عالى را رسانيده و ضمنا طريق عريضهنگارى را دستور فرمودهايد بدين مختصر مبادرت ميورزد حال خودم خوب نيست مدتى است مريض و مبتلا به همهچيز غير از صحت و خرمى هستم حال مملكت از حال خودم بدتر و خرابتر و نزارتر و مفلوكتر و مفلوجتر است اهل مركز غير از امين الوزاره و امامجمعه كلا جزء دستجات نظامى دولت قويشوكت آلمانند حتى فرمانفرما . حال دولت مشكلتر از شكل صفحه شطرنج درهموبرهم است دولت حكمش حكم قران است ظاهرى دارد و باطنى ظاهرش مايل به همسايه شمال - روز و شب اين گونه دارد قيلوقال - كه بهمراهى ياران جنوب - محو ميخواهد صداهاى كروپ ليك در باطن نه اين گونه است حال - گرچه هركس ظن خود جويد بفال . معين الاسلام ( عبد الحسين اورنگ ) بالجمله بطن چهارم از نبى خود كس نديد . فعلا حال دولت حال قرآن است ظاهرش بر چيزى دلالت دارد كه باطنش از آن خبر ندارد و شايد دارد و بنده خبر ندارم يا صلاح نيست داشته باشم ميگويند با دست چپ و راست خويش اراده پيوستن و اتصال را دارد لكن گمان ميكنم صورت نگيرد رؤساى ايل جليل به گمان بعضى و بعقيده بنده با دولت تا جائى همراهند كه تصميمش نشود يا با آلمان بشود چنانچه با ديگران بشود گمان ميكنم معارضه با عموم ملت ايران را صلاح ندانسته شانه خالى كنند همسايگان جنوب و شمال خيلى مهربان و ملايم الاخلاق شدهاند نميدانم اثر چيست شاه باطنا و ظاهرا ملتخواه و جماعتدوست و مستقل الفكر است ملت هم كه حالشان معلوم است از الساعه كه دستخط عالى را زيارت كردم اخبار مركز را همه روزه بوسيله عرض مينمايم سلام حضرتعالى را به حضرت اعتماد الدوله ميرسانم اخوى ايشان در نزديكى محل سكونت حاليه سركار هستند پرسان حال باشيد حضور حضرت پدر مكرم معظم خودتان و بنده بعرض عبوديت ذاكرم هر امر و فرمايشى باشد شخصى و نوعى بدون تأمل و درنگ مرقوم و مرجوع داريد بجان و دل انجام ميكنم زياده بايد بروم و حامل دستخط سركار را با يكى از اشخاص ملاقات دهم قربان و تصدقت محل امضاء » . اعتماد الدوله ( ميرزا يحيى خان قراگزلو ) بعدها وزير معارف و اوقاف شد سهشنبه هفتم دسامبر 1315 - ( 29 محرم 1334 - 14 قوس توشقانئيل ) امروز ژنرال فن درگلدس پاشا وارد بغداد شد بطورىكه مذكور افتاد عمليات از جنوب درياچه وان الى خليج فارس را به عهده او واگذار نمودهاند . سه ساعت قبل از ظهر پرنس رويس وزيرمختار آلمان بهمراهى مسيو زاندهر و مسيو ولفينگر از سلطانآباد به طرف كرمانشاهان حركت كرد قبل از عزيمت نامه مستشار الدوله بعنوان ميرزا محمد صادق طباطبائى را كه شخصا طباطبائى براى من ارسال داشته بود ترجمه نموده به پرنس رويس دادم چون