احمد على سپهر ( مورخ الدوله )
199
ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي )
از قزوين عده ژاندارم در تحت رياست كاپيتن هيرتا Hierta صاحبمنصب سويدى بمعيت سواران امير افشار جهان شاه خان بعصمتآباد رفته با حسينخان ظفر نظام شاهسون كه در بلوك زهرا تسلط يافته بود مشغول زدوخورد شدند كاپيتين هيرتا و يك صاحبمنصب ايرانى و دو نفر ژاندارم و سه نفر سوار امير افشار مقتول گرديدند و ميرزا سيد رضا خان اقتدار نظام سلطان ژاندارمرى با يك عراده توپ و صد نفر ژاندارم فرار كردند بعد عده بيشترى ژاندارم به تعاقب مهاجمين فرستاده شد . شنبه 21 اوت 1915 - 9 شوال 1333 يكساعت به ظهر مانده وزراء بوزارتخانههاى خود رفته و بعد از ظهر در عمارت هيئت در شهر تشكيل جلسه دادند شخص رئيس الوزراء در صاحبقرانيه از سفراء خارجه پذيرائى كرد قبل از ظهر سفير كبير عثمانى و وزيرمختار اطريش و نايب سفارت آلمان فن كاردرف و بعد از ظهر نمايندگان روس و انگليس و ساير دول را پذيرفت پرنس رويس وزيرمختار آلمان از حضور خوددارى نمود چونكه دو مرتبه از مستوفى الممالك ديدن كرده و او ببازديد نيامده بود رئيس الوزراء به فن كاردرف تأكيد كرد كه شونمان آلمانى را از كنگاور معاودت دهند و الا مشكلات بزرگ توليد خواهد شد . كلنل ادوال قائممقام اداره ژاندارمرى دولتى شرح ذيل را در جرايد راجع بواقعه قزوين منتشر ساخت : « كاپيتن هيرتا در يوم جمعه بيستم اوت در موقعى كه بمقامات دشمن حملهور شده در چهارصد مترى سنگرهاى آنان هدف كلوله گرديد در روز شنبه ماژر لوندبرگ و كاپيتن هلمارك با اتومبيل حركت كرده در ساعت سه بعد از ظهر همان روز بقزوين رسيده در عصمتآباد خود را به ماژر چلسترم ملحق ساختند كلنل ادوال » . يكشنبه 22 اوت 1915 در موضوع اشغال بوشهر بتوسط انگليسها دولت شاهنشاهى بوزيرمختار ايران مقيم لندن و وزيرمختار ايران مقيم پطرزبورك تعليمات تلگرافى داد . امروز خبرى از بروجرد رسيد مشعر بر اينكه الوار به اردوى دولتى شبيخون زده نظام السلطنه حكمران بكمك قواى ژاندارمرى مشغول زدوخورد با آنها هستند يكنفر صاحبمنصب جزء سوئدى زخمدار شده است . در سفارت انگليس جعبه محتوى مكاتبات سرى مفقود شده اولياء انگليسى بمستخدمين ايرانى خود كه ژرمانفيل بودهاند سوءظن برده مشغول استنطاق آنها ميباشند . در نزديكى بيرجند بين ويس قنسول روس بمعيت عده قزاق كه در تعاقب آلمانها بودند با يكدسته سوار آلمانى مصادمه به عمل آمد . دوشنبه 23 اوت مشاور الممالك معاون وزارت امور خارجه قبل از ظهر بسفارت انگليس رفته مدتى در باب اشغال بوشهر بمذاكره پرداخت و ليكن نتيجه نگرفت و موكول بملاقات با شخص وزير امور خارجه شد امروز تلگرافى از بروجرد رسيد مبنى بر اينكه چون اداره ژاندارمرى اقدام بتوقيف تلگرافخانه و پستخانه نمود اين حركت سوء اثر بخشيده و الوار بتصور اينكه در مركز انقلابى شده يكباره بناى طغيان را گذارده بحمله پرداختند يكعده ژاندارم را بقتل رساندند اشرار بيرانوند و ديركوند و پاپى و يكدسته از طايفه سگوند با كمال جديت داخل در جنگ شده بطوريكه صداى تير اردو در چالانچولان چهارفرسخى شهر بروجرد ميآيد نظام السلطنه با جمعى كه داشته در مقابل اشرار مقاومت نموده ماژر دماره صاحبمنصب سوئدى هم با دو اسكادران سوار و يك باطرى توپ كوهستانى و يك گروهان پيادهنظام به طرف لرستان حركت نمود .