احمد على سپهر ( مورخ الدوله )
149
ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي )
هر اقدام دولت ايران مواجه با مقاومت دولتين خواهد شد تا به حال « والترتونلى » وزيرمختار انگليس در اخراج قشون روس از خاك ايران با ما همراهى ميكرد و در برابر كرستووتس وزيرمختار روس ايستادگى بخرج ميداد . معلوم مىشود اين رفتار دو وزيرمختار نسبت به يكديگر مورد پسند لندن و پطرزبورگ قرار نگرفته و هردو را از تهران احضار كردهاند . در خاتمه از رئيس الوزراء درخواست نمودم براى تسهيل مسافرت واسموس قونسول آلمان از شوشتر بشيراز اوامر تلگرافى بسردار جنگ بختيارى صادر شود مورد قبول واقع گرديد . گفته شد تصميم بتعيين شاهزاده عين الدوله بوزارت داخله و مخبر السلطنه بوزارت عدليه در سفارت آلمان حسن تأثير بخشيده و شارژهدافر مايل است از وجود صفاء الممالك وزيرمختار فعلى ايران در اطريش استفاده بيشتر بشود مستوفى گفت محتمل است اين شخص درست و وطنپرست را كه تمايلات دوستانه نسبت بعثمانيها دارد مأمور برلن نمائيم . عصر يكشنبه بيستم فوريه 1915 مطابق با 5 ربيع الثانى 1333 قمرى و اول حوت بارسئيل [ كابينهء مستوفى الممالك ] مستوفى الممالك كابينه جديد خود را به اين ترتيب بمجلس شوراى ملى معرفى كرد : مستوفى الممالك رئيس الوزراء بدون پرتفوى - شاهزاده عين الدوله وزير داخله - پرنس علاء السلطنه وزير معارف و اوقاف معاون الدوله وزير امور خارجه شهاب الدوله وزير پست و تلگراف - مهندس الممالك وزير تجارت و فواعد عامه - مخبر السلطنه وزير عدليه ( بكفالت موقتى نصرة الدوله ) - محتشم السلطنه وزير ماليه صاحباختيار وزير جنگ . همين روز والاحضرت وليعهد از مهرآباد به طرف آذربايجان حركت كرد . روز پنجشنبه 25 فوريه 1915 نامهء از وزارت امور خارجه بسفارت آلمان رسيد مبنى بر عدم پذيرفتن شونمان به سمت ويس قونسولى آلمان در سلطانآباد عراق نظر بتحريكات علنى كه در ميان عشاير كرمانشاهان نموده است . فن كاردرف شارژهدافر آلمان فورا به منزل شخصى معاون الدوله وزير امور خارجه رفته برضد آن مراسله با نهايت شدت و خشونت پرتست كرد معاون الدوله خونسردى را از دست نداده گفت اين گونه مراسلات اهميت ندارد بايد اساس مناسبات روى پايه دوستانه و صميمانه قرار گيرد آنوقت اصلاح اين قبيل مكاتبات سهل خواهد بود . قرار شد در آتيه هر فشارى از طرف سفارتين روس و انگليس راجع بفعاليت آلمانها بوزارت امور خارجه وارد آيد وزير بطور خصوصى مراتب را با فن كاردرف در ميان نهاده راهحلى كه منافى مصالح ايران نباشد پيدا كنند . در باب شونمان هم قول داد فرداى همان روز وزارت امور خارجه بدوسيه او مراجعه و در مفاد مراسله خود تجديدنظر نمايد . پنجشنبه 25 فوريه 1915 - ساعت هفت بعد از ظهر نگارنده به منزل شخصى مستوفى الممالك رئيس الوزراء براى گفتگو در باب روابط دولتين و اعتراض به توقيف اتباع آلمان از طرف متفقين رفتم مذاكرات سه ساعت به طول انجاميد مستوفى ترتيب ورود سالار الدوله را بهمراهى عساكر عثمانى به خانقين شرح داده اظهار داشت اين اقدام سبب خواهد شد كه دولت ايران بر خلاف ميل قلبى خود برضد عثمانىها داخل جنگ شود چونكه سالار الدوله مدعى سلطنت است و هر وزيرى كه روى كار بيايد چون از طرف شاه منصوب مىشود بايد برعليه مدعى شاه دست به عمليات زند اگر اين كابينه هم استعفا كند كابينه ديگر نيز ناگزير از تعقيب همين رويه خواهد بود مجلس هم در مخالفت با سالار الدوله با شاه همراه است . مستوفى گفت من