وقهرمان بدر وأحد واحزاب وخيبر وحنين كه نزديك سى سال جنگ وميدان نديده بود وبدوران فراغت همه در ينبع حفارى وآبيارى ودرختكارى كرده وشصت هزار نخل به ثمر آورده بود واز حاصل أيام عزلت شاهكارى بديع چون نهج البلاغة بزبان عرب داده بود ، در شصت وبيشتر سالگى همان بود كه در جوانى بود وسى سال عزلت وحرمان ورنج ، در شجاعت وهمت وى خلل نياورده بود . در لحظهء فاصل جنگ كه معاوية أسب خواسته بود تا فرار كند ، روباه عرب به نيرنگ حاصل جنگ را ربود . قرآنها به نيزه‌ها كردند ، باطلى به نيّت حق گفتند ، دسيسهء حكميّت به ضرر علي ( ع ) انجام شد واز طغيان آن بدويان متعصب كه در كپسول كلمات خود محصور بودند ، فتنه‌ها برخاست ودشت نهروان از خون جماعت قايم اللّيل صائم النّهار قرآن خوان اما كج‌سليقه كه خطرشان از كفار حربي كم نبود رنگين شد وعاقبت علي ( ع ) كه براي ميراث عظيم محمّد ( ص ) سرپرستى نكو بود ، در نتيجهء توطئه‌اى كه ظاهرا سه تن از خوارج كرده بودند ، ومعاوية وعمرو عاص از خطر آن مصون ماندند وهمين نيز معمائى است ، در محراب نماز بخون غلطيد وبانگ زد : « بخداى آسوده شدم . » منافرهء صد وبيشتر سالهء هاشم وأمية وفرزندانشان به نفع بنى أمية پايان يافته بود ، مكة جاى خود را به دمشق داد . معاوية پايهء امپراطورى خود را محكم كرده بود ! اين مجمل از حوادث اسلام بعد از وفات پيمبر تا قتل على از آن رو گفتم كه با گفتگوى حديث كه اين صفحات ، خاصّ تحقيق در بارهء آن كرده‌ام ، رابطه‌اى نزديك دارد كه بلاى حديث از اين فتنه‌ها بود . با قتل علي ( ع ) معاوية نياسود كه هنوز هاشميان قوتى ومسلمانان همتي داشتند ونيز از حميّت قبايل قحطانى كه از توفيق امويان عدنانى