نظامى گنجوى ( 540 ؟ - 598 ه . ق ) حكيم نظام الدين ( يا جمال الدين ) ابو محمّد الياس بن يوسف نظامى از استادان بزرگ و از اركان مهمّ شعر فارسى است . عارفى متّقى ، اصلا از تفرش قم كه خود ضمن پاره‌اى اشعار ، از دهى به نام « تا » در ديار قم ياد كرده است ( اين ده هنوز در تفرش وجود دارد و در آن جا خانه‌اى هم به نام حكيم نظامى معروف است ) . با اين وجود نظامى در شهر گنجه متولّد شده است . وى پس از تحصيل علم و ادب به شاعرى پرداخت و به جز سفرى كه به حج كرده از مولد خود خارج نشده است . نظامى در عقايد مذهبى خود متعصّب بود . مفاخره ، خود ستايى ، اظهار فضل ، بد بينى و شكايت از گمنامى در اشعارش پيداست . او با اين كه براى امرار معاش مديحه سرايى كرده ولى هيچ گاه در مدح مبالغه نكرده و مناعت و بزرگ منشى را از دست نداده و اشعار نغز در پند و اندرز و حكمت سروده است . نظامى در سراسر عمر ، سه بار ازدواج كرد كه محمّد ، محصول نخستين وصلت او با آفاق بود . بعضى روايت‌هاى مختلف تاريخ وفات او را 596 ه و 599 ه نيز ذكر كرده‌اند . آنچه باعث شهرت نظامى شده گذشته از ديوان قصايد و غزليات ، پنج گنج يا خمسهء اوست بدين شرح : مخزن الاسرار ، خسرو و شيرين ، ليلى و مجنون ، هفت پيكر شامل بهرام نامه و هفت گنبد و اسكندر نامه شامل اقبال نامه و شرف نامهء اسكندرى . پنج گنج نظامى از شهرت بسيارى در اقطار جهان برخوردار است و در طول قرن‌ها بارها توسّط سخن پردازان مورد اقتفا قرار گرفته است . « 1 »

--> ( 1 ) . فهرست مشاهير ايران ، صص 590 - 591 ؛ تاريخ ادبيات و تاريخ شعرا ، ص 193 ؛ كتابشناسى نظامى گنجوى ، به ويژه صص 205 - 236 .