ترجمة المستقصى است . اصل كتاب به زبان عربى بوده و كمال الدين حسين خوارزمى آن را با عنوان فوق به فارسى درآورده است . اين كتاب در شرح زندگى رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و خلفا بوده ، اما وى با وجود اعتقادش به مرام اهل سنت ، زندگى دوازده امام و نيز فاطمهء زهرا عليها السّلام را بر آن افزوده است . « 1 » نمونهء ديگر كتاب روضات الجنان و جنات الجنان درويش محمد كربلايى است كه با وجود داشتن اعتقادات سنى ، شرح حال مفصل امامان شيعه را در مجلد دوم كتاب خويش آورده كه بخش اعظم آن از كتاب فصل الخطاب خواجه محمد پارساست . اين خواجه محمد هم ، على رغم اصرارش در تسنن ، خود در اين كتابش به تفصيل شرح حال امامان را آورده است . « 2 » كتاب غاية الهمة فى ذكر الصحابة و الائمة يا رسالهء محمديه از محمد عليم بن محمد موسى الله‌آبادى نيز در شرح حال رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم خلفاى نخست و امامان شيعه عليهم السّلام است . « 3 » ب : ابن روزبهان سنى دوازده امامى كتاب وسيلة الخادم الى المخدوم تصويرى تازهء ابن روزبهان به دست مىدهد كه در آثار ديگر وى نيز از آن مىتوان سراغ گرفت جز آنكه در اين كتاب ، به صورتى روشن‌تر اين گرايش مجال بروز يافته است . وى در اين كتاب ، در رديف سنيانى قرار مىگيرد كه با گرايشات قوى شيعى تا مرز تشيع رسيده‌اند . البته اين به معناى آن نيست كه او قصد شيعه شدن داشته اما حوادث مربوط به روى كار آمدن صفويان ، به علاوهء سوابق ابن روزبهان در تندى نسبت به اجداد آنها در عالم‌آراى امينى او را به سمت تعصب سوق داده و از موضعى كه در اين كتاب اتخاذ كرده بود ، يعنى تسنن دوازده امامى ، دور ساخته است . وقتى از موضع او در اين كتاب سخن مىگوييم ، مقصودمان مطالبى است كه او در سراسر كتاب در شرح فضايل و زندگى امامان شيعه آورده و در اينجا نمىتوان همه را بازگو كرد ؛ تنها مىكوشيم تا آنچه از اطلاعات جديد مربوط به ابن روزبهان از لحاظ تاريخى و انديشه‌اى در اين كتاب آمده ، تدوين و عرضه كنيم . اما پيش از آنكه به كتاب حاضر بپردازيم ، مرورى بر ديدگاههاى شيعى وى در ديگر آثارش داريم . اين مرور

--> ( 1 ) . ادبيات فارسى استورى ، ص 775 ( 2 ) . اين بخش از كتاب وى در ميراث اسلامى ايران دفتر چهارم منتشر شده است . ( 3 ) . ادبيات فارسى استورى ، ص 949