يوسف بن تاشفين پس از پيروزى در واقعهء زلاقه به سال 479 ، خود را امير المسلمين خواند و پيش از آن ، اين لقب را نداشت . ( 1 ) مؤلف گويد : در اخبار الدول قرمانى آمده است كه پيش از آن زمان ، عبد الله بن ياسين زمينه‌ساز دولت موحدين ، ابو بكر بن عمر رئيس قبيله لمتون را كه با وى بيعت كرد ، امير المسلمين ناميد و اين خيلى پيش از واقعه زلاقه بوده است . به هر حال ، لقب امير المسلمين ، شعار مرابطين بوده است . در كتابخانه ما نسخه‌اى بر روى پوست از الموطأ مالك هست كه به سال 530 در اول بعضى اجزاى آن نوشته شده : « لخزانة امير المسلمين . . . على بن يوسف بن تاشفين » ، و نيز در بخش سكه‌هاى كتابخانه ما ، درهمهايى هست كه لقب « امير المؤمنين » براى يوسف بن تاشفين بر آن نگاشته شده ، چنان كه قرمانى در اخبار الدول « 1 » همين لقب را براى يوسف بن تاشفين ذكر كرده ، و قاضى عياض در الغنيه ، على بن يوسف بن تاشفين را چندين بار امير المؤمنين ناميده است . به هر حال ، وقتى دولت موحدين به دنبال دولت مرابطين آمد ، هر چه مىخواست اعلان كرد . عبد المؤمن بن على موحدى ، امير المؤمنين خوانده شد و به نوشته دول الاسلام آن به سال 528 بوده است . نسخه‌اى از اختصار الموطأ ابن تومرت به تاريخ تحرير 588 و نشانه و توشيح يوسف بن عبد المؤمن ملقب به امير المؤمنين در دست است ، و اين عجب نيست ؛ زيرا موحدان براى ابن تومرت ، مدعى عصمت و مهدويت بودند . شگفت اينكه با وجود كلمه مأثور « الائمة من قريش » قطرى بن فجاءه از رؤساى خوارج ، امير المؤمنين ناميده مىشد . از غير قريشيان هم كسانى « خليفه » ناميده شدند ؛ مثل بنى عباد در اندلس و بنى عبد المؤمن در مغرب . ( 2 ) مؤلف گويد : وقتى دولت بنى مرين سر كار آمد ، براى تمايز از فرمانروايان شرق اسلامى كه امير المؤمنين خوانده مىشدند ، به امير المسلمين اكتفا كرد . در كتابخانه ما پيمانه‌اى به ظرفيت يك مدّ ( براى فطريه ) هست كه بر روى آن نگاشته‌اند : « امر بتعديل هذا المد المبارك مولانا امير المسلمين ابو الحسن بن مولانا امير المسلمين ابى سعيد بن مولانا امير المسلمين ابى يوسف بن عبد الحق . . . » ، و نيز در آخر جزء شانزدهم از يك قرآن زرنگار پوستى نوشته‌اند : « . . . لمولانا الملك العادل . . . امير المسلمين و خليفة رب العالمين ابو سعيد بن مولانا . . . يوسف بن عبد الحق . . . » . فرمانروايان بنى زيان در تلمسان نيز از اينان تقليد كرده‌اند ؛ چنان كه در آخر قرآنى به خط ابو زيان محمد بن ابى حم به تاريخ 801 ، وى را به لقب

--> ( 1 ) . قرمانى ، ابو العباس بن يوسف ، اخبار الدول و آثار الاول فى التاريخ ، چاپ بغداد ، ص 254 .