يادداشت مترجم براى هر محقق ، اين مطلب ، جالب و مهم است كه بر سابقه نهادهاى مدنى و مؤسسات حكومتى در صدر اسلام آگاهى يابد . از شمار بهترين مآخذى كه روشمندانه بدين موضوع پرداخته ، كتاب نظام الحكومة النبويه ( يا التراتيب الاداريه ) نوشته شيخ عبد الحى الكتانى ، مدرس دانشگاه قرويين و پيشواى صوفيه كتانيهء فاس و از منسوبان خاندان ادريسيان مغرب است كه اين كتاب را در سال 1341 ه . ق به قلم آورده و در سال 1346 ه . ق در آن تجديد نظر كرده است . با آنكه حدود هشتاد سال از نوشتن اين كتاب مىگذرد ، به لحاظ اطلاعات سرشار و گردآورى روايات و آثار دست اول دربارهء اوضاع اجتماعى صدر اسلام ، هنوز هم منبعى با اهميت است ، مگر اينكه از كتابهاى تازه چاپ يا تازه‌ياب ، در تأييد ، تكميل يا تصحيح مطالب آن چيزهايى به دست آيد و مقايسه و مقارنه صورت گيرد . نويسنده با آنكه در بيشتر موارد ، اخبار منقوله را نقّادى كرده ، همان ارائه روايات مختلف و متنوع در هر باب ، خدمت بزرگى است كه زمينه قضاوت درست را براى خواننده فراهم مىكند ، و از آنجا كه مراجع و مدارك اين كتاب غالبا كتب اهل سنت و گاه از نويسندگان مغرب اسلامى است ، براى اهل مطالعه ما تازه‌تر و قابل‌توجه‌تر خواهد بود . لازم است به اجمال به نكته‌اى اشاره شود كه در قطعى بودن مصادر تاريخ اسلام ، صرف‌نظر از قطعى الصدور بودن ، جاى سخن است و افزون بر اشكالاتى كه در هر نقل و روايتى از سينه به سينه و از شفاهى به كتبى رخ مىدهد ، چه بسا تصرّفات عمدى و كم و زيادها واقع شده و بنا به مصالح و منافع شخصى ، گروهى ، سليقه‌اى و فكرى دروغها ساخته‌اند و راستها از قلم انداخته‌اند . اگر هم نقد و درنگى صورت گرفته ، در احاديث احكام است ؛ اما در روايات تاريخى ، عقيدتى و حتى اخلاقى ، به مواردى برمىخوريم كه هر خواننده عادى نيز به ساختگى بودن آن پى مىبرد ؛ هر چند بعضى اوقات نيز دستكارى چنان