( 1 ) در طبقات ابن سعد آورده است نخستين كسى كه براى شهرهاى بزرگ قاضى گماشت ، عمر بود و اينكه ابن عبد البر گفته است معاويه نخستين كسى بود كه قاضى برگماشت ، محمول بر اين است كه قاضى در حضور خليفه - نه دور از او - قضاوت كند [ يعنى قاضى منصوب معاويه در حضور خود او قضاوت مىنمود ] و گرنه گماشتن عمر ، شريح را به قضاوت كوفه ، نزد علما بسيار مشهور و مستند است و اينكه در كتاب العتبيه از مالك نقل كرده كه ابو بكر ، عمر و عثمان ، هيچ يك قاضى تعيين نكردند و در امور مردم فقط خودشان نظارت مىكردند ، بدين معناست كه معاويه مشغول كارهاى ديگر ، مثل لشكر فرستادن و حفاظت مرزها و تقسيم عطايا بود و در همان محل كه خود حضور داشت ، قاضى تعيين نمود . واقع اين است كه عمر ، ابو شريح حنفى را به عنوان قاضى و كعب بن سور لقيطى را به عنوان قاضى كوفه تعيين كرد ؛ زيرا نمىتوانست شخصا از دور نظارت و قضاوت نمايد . در فتح البارى از بيهقى با سند قوى نقل مىكند كه وقتى ابو بكر خليفه شد ، عمر را متولّى قضاوت نمود ؛ و با سند قوى ديگرى آورده است كه عمر ، ابن مسعود را به قضاوت گماشت ، و به كارگزارانش نوشت شايستگانتان را به قضاوت بگماريد و مخارجشان را كفايت كنيد ؛ و از معاويه نقل كرده كه از ابو درداء پرسيد : بعد از تو چه كسى شايستهء قضاوت دمشق است گفت : فضالة بن عبيد . « 1 » [ كه نشان مىدهد قضاوت ، شغل معيّنى بوده و اجرت معلومى داشته است ] . در المدونة از مالك نقل است كه علم قضا مانند ديگر علوم نيست و در اين شهر ، كسى به قضا داناتر از ابو بكر بن عبد الرحمن نمىباشد ، كه شمّه‌اى از ابان بن عثمان و او از پدرش عثمان آموخته است . ( 2 ) آيا سن زياد براى قاضى لازم است ؟ در اين باب ، گذشته از داستان اعزام على ( ع ) به يمن براى قضاوت كه پيشتر گذشت ، آورده‌اند يحيى بن اكثم وقتى قاضى شد ، 21 سال داشت . گفتند : سن قاضى چقدر است ؟ گفت : سنّ عتاب بن أسيد وقتى در فتح مكه پيغمبر ( ص ) او را به امارت و قضاوت مكه گماشت ، و سنّم بيشتر از معاذ بن جبل است موقعى كه پيغمبر ( ص ) او را براى قضاوت به يمن فرستاد . مؤلف گويد : در مورد عتاب بن اسيد درست گفته ، ولى معاذ بن جبل به سال

--> ( 1 ) . نيز ر . ك : ابن حجر عسقلانى ، فتح البارى ، كتاب الاحكام ، باب اجرت قاضى .