همين قاعده بر شخصيت‌هاى تاريخى نيز صدق مىكند و بر آنان انطباق دارد . كم‌تر شخصيتى است كه در دوران زندگانى خودش ، آن چنان كه شايسته است شناخته گردد ، بلكه ابعاد وجودىاش پس از مرگ او و به تدريج شناخته مىشود و ارزش واقعى عظمتش اندك اندك و ده‌ها سال پس از رفتن او از اين دنيا آشكار مىگردد . اين سواى نقشى است كه گذر زمان در رشد و كمال خرد بشر دارد و در سايه كسب تجارب و مهارت‌هاى علمى و عملى و گسترش و ژرفا يافتن زمينه‌هاى نقد و پژوهش ، آن را شايسته ادراك كامل‌تر حقايق مىسازد . مؤيد اين مطلب ، سخن امام سجاد عليه السلام است كه با اشاره به ژرفا يافتن ادراك بشرى در گذر زمان ، در پاسخ به پرسشى دربارهء توحيد فرموده است : « إِنَّ اللَّه عَزَّ وَجَلَّ عَلِمَ أَنَّهُ يَكُونُ فى آخِرِ الزَّمانِ أَقْوامٌ مُتَعَمَّقُونَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعالى « قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ » وَالآيات مِنْ سُورةِ الْحَديد الى قَوْلِهِ : « وَهُوَ عَليمٌ بِذاتِ الصُّدورِ » فَمَنْ رامَ وَراءَ ذلِكَ فَقَدْ هَلَكَ » « 1 » خداى عزوجل [ مى ] دانست كه در آخر الزمان مردمانى ژرف‌انديش خواهند بود ، از اين رو سورهء « قل هو الله احد » و آيه‌هاى سوره حديد را تا « و هو عليم بذات الصدور » نازل فرمود ؛ و هر كس در خداشناسى بالاتر از اين را بجويد هلاكت يافته است . اين ژرف‌انديشى ، تنها به درك حقايق اعتقادى محدود نمىشود ، بلكه هر حقيقتى كه براى خِرد انسانى قابل درك باشد ، از جمله حقايق تاريخى را در بر مىگيرد . خلاصه اين كه همان طورى كه در پژوهش‌هاى قرآنى پيوسته به مطالبى نو دست مىيابيم در پژوهش‌هاى مربوط به سيرهء پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم و خاندان پاكش نيز پيوسته به مطالبى تازه برمىخوريم و از آن جا كه زمان عامل روشنگر حقايق و ظرف شكوفاسازى خرد بشرى است و پيوسته بر ژرفاى انديشهء او مىافزايد ، باب شناخت حقايق نيز بيش از پيش باز مىشود . بنابر اين با گذر زمان هر لحظه پديده‌هايى جديد كشف و راه‌هاى نوينى براى گفتن سخنان تازه گشوده مىشود .

--> ( 1 ) - الكافى ، ج 1 ، ص 91 ، شماره 3 .