2 - يكى از عوامل روشنگر حقايق ، « زمان » است ، زيرا با گذر آن موانع شناخت و ايمان به حقايق بر طرف مىگردد . قرآن كريم به نقش گذر زمان در روشن ساختن حقايق از زبان مؤمن آل فرعون اشاره كرده است . وى هنگامى كه مردم خويش را اسير گمراهى فكرى و معنوى دربار فرعونى يافت ، آنان را نصيحت كرد و چنين گفت : « فَسَتَذْكُرُونَ ما أَقُولُ لَكُمْ وَ أُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ » « 1 » پس به زودى آنچه را به شما مىگويم به ياد خواهيد آورد ، و كارم را به خدا مىسپارم ، همانا خداوند به كار بندگان بيناست . عبارت « فَسَتَذْكُرُونَ » ( به زودى به ياد خواهيد آورد ) در آيه شريفه ، اشاره به حصول اين تذكار و يادآورى در آينده و پس از فراهم آمدن اسباب و زمينه‌هاى آن دارد ؛ و اين خود نشان تأثير عامل زمان در كشف ابهام و پيچيدگى از سيماى حقايق و نيز تأثير آن در رفع موانع از سر راه ايمان بدانها است . اميرالمؤمنين ، على عليه السلام ، نيز در بيانى كوتاه ، به تأثير عامل زمان در كشف حقايق و كنار زدن پرده‌هاى گمراهى فكرى ، سياسى و روانى از روى آن مىفرمايد : « غَداً تَرَوْنَ أيَّامِى وَيُكْشَفُ لَكُمْ عَنْ سَرائرى وَ تَعْرِفُونَنىِ بَعْدَ خُلُوِّ مَكانِى وَ قِيامُ غَيْرى مَقامى » . « 2 » فردا به ياد دوران من مىافتيد و انديشه‌هاى پنهان من برايتان آشكار مىگردد ، و پس از تهى شدن جاى من و برپا ايستادن ديگرى در آن ، مرا خواهيد شناخت . بنابر اين گذر زمان يكى از عامل‌هاى مهم رفع مانع از شناخت حقيقت است ؛ و فيلسوفان تاريخ بر اين باورند كه ارزيابى دقيق و شناخت هيچ كدام از پديده‌هاى تاريخى در دوران خودشان امكان‌پذير نيست . « 3 »

--> ( 1 ) - غافر ( 40 ) ، آيه 44 . ( 2 ) - نهج البلاغه ، صبحى صالح ، ص 208 ، خطبه 149 . ( 3 ) - ر . ك . الملحمة الحسينيه ، ج 2 ، ص 203 .