( 1 ) اجتهاد و خطا اوّلين كسى كه مقوله اجتهاد ، و خطاى در اجتهاد را براى توجيه گناهان ديگران مطرح كرد ، تا آنجا كه ما مىدانيم ، خليفهء اوّل بود . آنگاه كه خليفهء دوم به اصرار از او خواهان كيفر خالد بن وليد شد . خالد ، مالك بن نويره يكى از صحابه معروف را كشت . چون مالك از به رسميت شناختن حكومت جديد امتناع ورزيد و در همراهى و وفادارى با على عليه السّلام اصرار داشت . او در همان شب قتل مالك با زن وى آميزش كرد . دقيقا در همين مناسبت بود كه ابو بكر سخن معروف خود را گفت : « تأوّل فأخطأ » يا « اجتهد فأخطأ » . « 1 » ( 2 ) سپس روايت كردند كه هر كس درست اجتهاد كند دو اجر مىبرد و هر كه اشتباه كند يك اجر . اين را عمرو بن عاص ، ابو هريره و عمر بن خطاب روايت كرده‌اند . « 2 » اين مقوله بمثابه اكسير و بلكه بالاتر از اكسيرى است كه خاك را طلا مىكند . چه زشت‌ترين و هولناكترين جنايات را بر اساس همين قاعده ( ! ! ) توجيه كردند . از جمله : قتل بىگناهان در جنگ جمل و صفين ، قتل على عليه السّلام ، قتل عمار بن ياسر ، لعن على عليه السّلام بر بالاى هزاران منبر در هزار ماه ، قتل حسين عليه السّلام و ذبح فرزندانش ، و اسارت دختران پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و بردن آنان از شهرى به شهرى و . . . ( 3 ) به منظور تعميم فايده ، به يك نسل كامل از مردم نشان اجتهاد اعطا شد « 3 » تا

--> ( 1 ) وفيات الاعيان ، ج 16 ؛ ص 15 ؛ المختصر فى اخبار البشر ، ج 1 ، ص 158 ، روضة المناظر در پاورقى الكامل فى التاريخ ، ج 7 ، ص 167 ؛ الكامل فى التاريخ ، ج 3 ، ص 49 ؛ تاريخ الامم و الملوك ، ج 4 ، ص 1410 . ( 2 ) ر . ك : مسند احمد ، ج 4 ، صص 198 ، 204 ؛ ج 2 ، ص 187 ؛ صحيح بخارى ، ج 4 ، ص 171 ؛ صحيح مسلم ، دار احياء التراث العربى ، ج 3 ، ص 1342 ، سنن ابى داوود ، ج 3 ، ص 299 ؛ الجامع الصحيح ، ج 3 ، ص 615 ، المحلى ، ج 1 ، ص 69 - 70 . ( 3 ) ر . ك : التراتيب الاداريه ، ج 2 ، صص 364 - 366 .