است ، و بسا گفته شده : كبيره ، هر گناهى است كه به دوزخ كشاند و فاحشه ، آن است كه حد دارد ، « جز لمم » در معنى آن اختلاف است : 1 - مقصود گناهانِ صغيره است چون نگاه و بوسه و هر چه كمتر از زنا است - از ابن عباس . 2 - هر آن گناهى كه در زمان جاهليت بدان در افتادند و در اسلام عفو شده و بنا بر اين استثناء منقطع است . 3 - مقصود گناهى است كه يك بار در آن گرفتار شود و توبه كند و ديگر بدان برنگردد - از حسن و سدى و زجاج . و گفته‌اند لمم اين است كه گناه صغيره كند و بدان باز نگردد چون بوسه و به ران سائيدن و مانند آن كه نماز كفارهء آن است . و گفته‌اند آن عبارت از توجه كامل به كارى است و عدم ارتكابِ آن . قوله « بين الضلال و الكفر منزله » اين پرسشى است ، و جوابِ آن چند توجيه دارد : 1 - مقصود امام اين باشد كه منازل ميان گمراهى تا كفر بسيار است زيرا فعل هر واجبى و ترك هر حرامى يك حلقه از ايمان است و خلاف هر كدام درى است از گمراهى و هر كه ايمان كامل ندارد از يك در گمراهى وارد شده . 2 - مقصود از ضلالت اقرار به شهادتين باشد و ترك ولايت و عقيدهء امامت كه خود مقامىاست ميان كفر مطلق و ايمان كامل . 3 - مقصودِ سائل اين باشد كه هر گمراهى كافر است يا نه ؟ امام مىفرمايد : نه ، از ايمانِ كامل تا كفر مراتب بسيارى است كه مراتبِ ضلالت و گمراهى است . از مجلسى ( ره ) - « الكفر باللَّه » شامل انكار همه عقائد ايمانى است و مخالفين هم در آن داخلند ، و آخر خبر دلالت دارد كه ترك همهء