فرق است ميان كسى كه منظورش همان صرف انجام وظائف اسلامى است به حساب حفظ منافع و حقوق اجتماعى و مدنى خود چنانچه عادت و شيوهء تابعين مقررات كشورهاى متمدن جهان است و ميان كسى كه از خود گذشته و خود را واگذار به مقررات اسلامى كرده است كه هر كجا بايد او را ببرند و فرق اين دو به عبارت ساده اين است كه اولى خود را خواسته و اسلام را براى خود و براى استفاده دنيا خواسته است ولى دومى اسلام را خواسته و خود را در اختيار او گذاشته براى عشق به حق يا براى سودِ آخرت كه جز از اين راه به دست نيايد ، با اين مقام تسليم است كه اصول و روش مسلمانى به دل مى نشيند و وارد بصيرت مىگردد و مقام يقين بوجود مىآيد ، يقين زائيده تسليم است و چون يقين حاصل شد تصديق و باور پديد مىشود و اين مقام از تصديق عبارت از اقبال كلى به معنويات اسلام است و ملازم با يك مقامى از عشق و شوق به معنويات است و دنبال اين مقام از تصديق تعهّد و پيمانى بوجود مىآيد كه حقيقت آن گذشتن از همه چيز و دل‌بستن به حق است ، اقرار در اين مرحله داراى اين دو ماده است كه يكى گذشت است و يكى دل بستن ، و دنبال اين مقام است كه درك مىشود آن را بايد كرد كه خدا دستور داده و جز آن نبايد كرد - يعنى ديگر اراده و خواست شخصى از ميان مىرود و محض آماده اطاعت خدا مىشود و اين يك مرتبه از فناء است و دنبال اين مقام است كه مقام ادا بوجود مىآيد ، يعنى پرداخت حق بندگى نسبت به خداوند همان مقامى كه پيغمبر ( ص ) بدان آراسته بود و شايستهء اين يادآورى شد كه اشهد انَّ محمداً عبده و رسوله . و اگر منظور از اسلام ، اسلام معنوى و خاص باشد كه در آيهء شريفه تعبير شده ( 22 سوره لقمان ) : « و هر كه بسيار روى دل را به خدا كند و نيكوكار باشد محققاً بحلقهء محكمى چسبيده است » در اين صورت اداء يا كردار كه جدّ اعلاى آن است عبارت از همان اعلام تابعيت اسلام است كه