وجدان و نوع انسان . اگر جامعهء اسلام را به يك درخت مانند نمائيم طبق تعبير قرآن مجيد كه فرموده « مَثَلًا كَلِمَةً طَيِّبَةً كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ » فروع دين تنهء آن درخت است و اخلاق پاك شاخ و برگ آنند و نظم و عدالت عمومى گل خوشبو و زيباى آن است و ايمان ثمرهء نهائى آن است . و اگر آن را به يك دستگاه توليد نور تشبيه كنيم كه خدا مىفرمايد « كَمِشْكاةٍ فِيها مِصْباحٌ » سازمان ظاهرى اسلام كه از شهادتين و فروع دين بنياد مىشود به منزلهء چراغ‌دان است و اخلاق پاك شيشهء تابناك آن است و نظم و عدالت عمومى پرتو درخشان آن است و ايمان شعلهء چراغ فروزان آن . اگر به درخت تشبيه شود باغبان دلسوز و دانشمند مىخواهد ، و اگر به دستگاه توليد نور مانند شود نياز به مهندس كاردان و آزموده دارد ، اين باغبان و اين مهندس همان امام عادل و بلكه معصوم و مصون از نادانى و خطاء است بنا بر اين نخست وظيفه مسلمانى توجه به امام و پيشواى عادل و بلكه معصوم است زيرا با وجود او اين شجرهء اسلام بارور مىشود و اين دستگاه توليد نور ايمان مىكند و اگر او نباشد و همهء سازمان ظاهرى اسلام بر پا باشد مانند درختى است كه بار ندهد يا يك كارخانهء درست و كاملى براى برق كه به كار نيفتد و روشنى ندهد ، درخت بىبار و كارخانهء بىنور چه ارزشى دارد . عدم توجه به امام و پيشواى عادل و معصوم بر دو وجه است : اول - توجه به پيشوا و رهبر جائر كه در اخبار روى كلمهء جائر تكيه شده . معنى جائر يعنى خلاف كار ، خلاف كارى يك مفهومى وسيعتر از ستمكار و ظالم دارد و مقصود اين است كه رهبرى نتواند چرخ بزرگ ادارهء اجتماع اسلامى را درست به راه برد يا براى اين كه علم او رسا نيست يا براى اينكه سودجوئى او مانع است يا براى اين كه اطرافيان بدى دارد كه