بازگشت أدبي در عهد قاجار تجدد نثر فارسي از عهد تيمور آغاز ودر زمان صفويه تا حدى تداوم يافت . ولى در عهد قاجاريه رو به رواج نهاد . البتة آثاري چند در اين دوران بر پايهء نثر فنّى تاريخ وصّاف نوشته شد . قائم مقام فراهانى ، نثر فارسي را به تقليد از گلستان سعدى با نمك خاص قلم خود درآميخت ، لذا مىتوان أو را سرآمد نويسندگان اين دوره بشمار آورد . بدون شك أدبيات رسمي اين عصر را مخصوصا در أوايل عهد قاجار ، به خوبى مىتوان با عنوان « بازگشت أدبي » تعبير كرد وريشهء اين بازگشت را نيز در آنچه به أدبيات ديواني مربوط است ، مىتوان در تحولات مربوط به سياست وحكومت شناخت « 1 » . زيرا أدبيات ديواني كه أغلب به خامهء منشيان ومستوفيان ووابستگان به دربار بود ، چندان تأثيرى در أدبيات طبقهء عوام ونيز ديگر سطوح فرهنگى جامعه كه هر يك براي خود فرهنگ وزبان وادبياتى دارند نداشت . شايد بتوان گفت از عوامل ترويج شيوهء رسمي وديواني نگارش ورويكرد به سبك قديم ، علاقة وذوق سرشار نويسندگان ودبيران ونيز شاهان وشاهزادگان قاجار كه خود تربيت يافتگان همين گروه منشيان واديبان وعلماى أدب دوست بوده‌اند ، باشد . البتة بزرگان وفرهيختگان مذهبي نيز در اين دوران داراى قرايح أدبي فراوان بوده‌اند . چنانكه ميرزاى قمى ، ملا احمد نراقى ، ميرزا فتحعلى تبريزى ، سيد مهدى بحر العلوم ، ملا هادي سبزوارى متخلّص به اسرار ، ملا على نوري ، ميرزا أبو الحسن جلوه وبسيارى ديگر را مىتوان برشمرد « 2 » .

--> ( 1 ) . نقد أدبي ، عبد الحسين زرّين‌كوب ج 2 / 627 ، أمير كبير ، ج 5 / 1373 ش . ( 2 ) . همان ج 2 / 630 .