نيازمند هزينه طاقت‌فرسايى بود . ولى چيزى كه اين نقيصه را تا حدود زيادى جبران مىكند ، اين است كه : ما امروز چيزى در دست داريم به نام « تاريخ گذشتگان » ، كه چگونگى زندگى انسان‌ها را طى هزاران سال در روى زمين تشريح مىكند ، و انواع خاطره‌هاى تلخ و شيرين ، شكست‌ها و پيروزىها ، كاميابىها و ناكامىهاى ملل مختلف دنيا را شرح مىدهد . تاريخ ، به ما مىگويد : چگونه تمدن‌هاى درخشان و خيره كننده‌اى در جهان به وجود آمدند و چگونه پس از مدتى ، راه انقراض و نيستى را پيش گرفته ، براى هميشه از صفحه گيتى محو شدند ، چه عواملى مايه پيروزى اقوام مختلف گرديد و چه عواملى منتهى به شكست آن‌ها شد ؟ تاريخ گذشتگان ، قسمت مهمى از اين وقايع را در صفحات خود ، براى ما جمع‌آورى نموده است . اينجا است كه مىگوييم : تاريخ آزمايشگاه بزرگ زندگى است و به كمك آن مىتوان انواع مسائل اجتماعى را ارزيابى كرد . * * * يكى از خوش‌بختىهاى ما همين است كه ما نخستين نفراتى نيستيم ، كه گام بر صفحهء زمين گذارده‌ايم . اين آسمان و زمين با اين چشم‌هاى بيدار ستارگان ، شاهد زندگى ميليون‌ها مردمى بوده است كه پيش از ما روى اين زمين زندگى داشته‌اند ، شاهد نشاط و غم‌ها ، روشنىها و تيرگىها ، عشق‌ها و كينه‌ها ، جنگها و صلح‌ها و هزاران صحنهء مختلف زندگى آن‌ها بوده است . گرچه آن‌ها بسيارى از اسرار زندگى خود را ، براى هميشه با خود به خاك بردند و همراه وجودشان ، به درياى خاموش و اسرارانگيز « فراموشى » ريخته شد ، ولى باز قسمت‌هاى قابل توجهى از آن را خودشان ، يا طبقه‌هاى خاك زمين ، يا ويرانه‌هاى به ظاهر ساكت آن‌ها ، براى ما حفظ كردند و آزمايشگاهى بزرگ و پرقيمت از آن براى ما ساختند . مطالعهء صفحات تاريخ پيشينيان در كتاب‌ها ، در لابه‌لاى طبقات زمين ، در آثار