پرشكوه و عبرت‌انگيز آن‌ها ، بسيار چيزها به ما مىآموزد ، و عمر ما را به مقياس قابل ملاحظه‌اى زياد مىكند . مگر نه اين است كه حاصل عمر ، چيزى جز يك مشت « تجربه » نيست ؟ آيا تاريخ نتيجه عالىترين تجربيّات را در اختيار ما نمىگذارد ؟ پيشواى بزرگ جهان اسلام على عليه السّلام در وصايايى كه به فرزند عزيزش مىكند ؛ مىفرمايد : أي بنيّ ! إنّي و إن لم أكن عمّرت عمر من كان قبلي ، فقد نظرت في أعمالهم ، و فكّرت في أخبارهم ، و سرت في آثارهم ، حتّى عدت كأحدهم ، بل كأنّي بما انتهى إليّ من أمورهم قد عمّرت مع أوّلهم إلى آخرهم ؛ « 1 » فرزندم ! من اگر چه در تمام طول تاريخ ، همراه گذشتگان زندگى نداشته‌ام ؛ ولى اخبار زندگى آن‌ها را به دقّت مطالعه كردم و آثارى كه از آن‌ها به يادگار مانده بررسى نمودم ، و با اين كار ، گويا من در تمام اين مدت زنده بوده‌ام و حوادث تلخ و شيرين زندگى را همه از نزديك با آن‌ها ديده‌ام ، گويا عمر جاويدان داشته‌ام ! ولى آنچه مايهء تاسف مىباشد ؛ اين است كه تاريخ‌هاى موجود ، از نظر نتايج آموزنده اجتماعى ناقص است ، زيرا به اين منظور جمع‌آورى نشده ، آن چه در كشف حقايق تاريخى و علل بروز حوادث گوناگون مؤثر بوده و كليدى براى حلّ معماهاى بزرگ محسوب شده ، غالبا ناديده گرفته شده ، و به جاى آن به مسائل بىاهميّتى پرداخته‌اند . بسيارى از مورّخان ، تاريخ را به منظور سرگرمى ، و گاهى به منظور ابراز تفوق و برترى طائفه و ملت خود ، بر سائر طوائف و ملل ، و احيانا روى حبّ و بغض‌ها و تعصب‌ها ، جمع‌آورى نموده‌اند كه نمىتواند مشكلى را بگشايد - سهل است - گمراه‌كننده نيز هست .

--> ( 1 ) . نهج البلاغه ، نامه 31 .