بنا شد . بناى آن شش ماه قبل از كوفه بود . مدّتى هم پايتخت امويان شد . لقبهاى قبّة الإسلام و خزانة العرب هم به آن داده‌اند . على « ع » در زمان خلافت خويش با شورشيان بصره جنگيد و آن درگيرى به جنگ جمل شهرت يافت . در نهج البلاغه ، در موارد متعدّدى امير المؤمنين از بصره و مردم آن مذمّت كرده است ، از جمله : « لعنك اللّه ، يا انتن الأرض ترابا و اسرعها خرابا و اشدّها عذابا ، فيك الدّاء الدّوىّ . قيل : ما هو يا امير المؤمنين ؟ قال : كلام القدر الّذي فيه الفرية على اللّه سبحانه و بغضنا اهل البيت و فيه سخط اللّه و سخط نبيّه و كذبهم علينا اهل البيت و استحلالهم الكذب علينا » « 1 » كه نشان دهندهء تفكرات انحرافى و موضعگيريهاى مخالف با اهل بيت است . بصره در آغاز مركز طرفداران عثمان بود ، ولى پس از خلافت على « ع » مركز تشيّع شد ، امّا همچنان كسانى در آنجا نسبت به آل على ، عناد داشتند . امام صادق « ع » در حديثى فرموده است : پس از كشته شدن حسين بن على « ع » همه چيز و همه كس بر آن حضرت گريست ، مگر سه چيز : بصره ، دمشق و آل حكم بن عاص . « 2 » و اين كلام على « ع » معروف است كه به ابن عباس ، والى آن حضرت بر بصره ، نوشت : « اعلم انّ البصرة مهبط ابليس و مغرس الفتن . . . » « 3 » بدان كه بصره ، فرودگاه شيطان و كشتگاه فتنه‌هاست . در نهضت عاشورا ، امام حسين « ع » به شش نفر از شخصيتهاى بصره نامه نوشت و آنان را به يارى خويش براى گرفتن حق ، دعوت كرد . اين شش نفر كه هر كدام ، رئيس گروهى بودند ، عبارت بودند از : مالك بن مسمع ، احنف بن قيس ، منذر بن جارود ، مسعود بن عمرو ، قيس بن هيثم و عمر بن عبيد اللّه . نامه‌رسان و پيك امام حسين « ع » براى رساندن اين پيام ، غلامش سليمان بود . برخى از اينان ، به امام جواب سرد دادند ، برخى فرستادهء امام را نزد ابن زياد فرستادند . از شخصيتهاى بصره ، يزيد بن مسعود به نداى امام لبّيك گفت و با تشكيل جلسه ، قبايل عرب را به يارى آن حضرت دعوت كرد ، آنان نيز خوش‌حال شده ، اعلام حمايت كردند . در پى بىآن نامه‌اى به امام نوشت و اعلام هر گونه حمايت و يارى كرد . ولى نامه ، روز عاشورا وقتى به دست امام حسين « ع » رسيد كه اصحاب و يارانش شهيد

--> ( 1 ) - سفينة البحار ، ج 1 واژهء « بصر » . ( 2 ) - بحار الأنوار ، ج 57 ، ص 205 . ( 3 ) - همان ، ج 33 ، ص 492 ، نهج البلاغه ( صبحى صالح ) نامهء 18 .