( 1 ) ايستاده بود تا مردم رفتند . و عمرو بن عاص و خالد بن وليد با دويست سوار به پشتيبانى ماندند از بيم آنكه مسلمانان از دنبالهء آنان بروند . حذيفة نزد پيامبر ( ص ) بازگرديد و اين اخبار را آورد . فرداى آن روز ، ديگر كسى از سپاهيان مشركان رو در روى رسول اللّه ( ص ) نمانده بود و آنان به سرزمين خود بازگشته بودند . پيامبر ( ص ) نيز مسلمانان را دستورى فرمود به خانه‌هاى خود بازگردند و آنان شاد و خرم به خانه‌هاى خود رفتند . از كسان ديگرى از مسلمانان كه در روزهاى خندق كشته شد ، انس بن اوس ابن عتيك از بنى عبد الاشهل بود كه خالد بن وليد او را كشت ، و ديگر عبد اللّه بن سهل اشهلى بود و ديگر ثعلبة بن عنمة بن عدىّ بن نابئ بود كه او را هبيرة بن ابو وهب كشت ، و كعب بن زيد از بنى دينار كه ضرار بن خطّاب او را كشت . و از مشركان هم عثمان بن منبّه بن عبيد بن سبّاق از بنى عبد الدّار بن قصىّ كشته شد . مشركان مسلمانان را پانزده شب در محاصره گرفتند و پيامبر ( ص ) روز چهار شنبه هفت شب مانده از ذى قعدهء سال پنجم به مدينه بازگشت . [ 1 ] عبد الوهاب بن عطاء از حميد طويل ، از انس بن مالك نقل مىكند كه مىگفته است * مهاجران و انصار در پگاهى سرد براى كندن خندق بيرون آمدند و پيامبر ( ص ) مىگفت : پروردگارا همانا خير خير آخرت است ، خداوندا مهاجران و انصار را بيامرز . و مسلمانان پاسخ مىدادند : ما كسانى هستيم كه با محمد ( ص ) بيعت به جهاد كرده‌ايم تا هنگامى كه زنده باشيم . [ 2 ] عفّان بن مسلم از حمّاد بن سلمة ، از ثابت ، از انس بن مالك نقل مىكند كه * اصحاب رسول خدا ( ص ) خندق را مىكندند و مىگفتند : ما كسانى هستيم كه با محمّد ( ص ) بيعت به جهاد كرده‌ايم تا هنگامى كه زنده باشيم ، و پيامبر ( ص ) مىگفت : پروردگارا همانا خير خير آخرت است ، خدايا مهاجران و انصار را بيامرز . و براى پيامبر ( ص ) نان جوينى كه بر آن لايه‌اى پيه آب شده بويناك بود آوردند و رسول خدا ( ص ) و ياران از آن خوردند و پيامبر ( ص ) فرمود : همانا خير خير آخرت است .

--> [ 1 ] . خوانندگان عزيز توجه مىفرمايند كه اين جنگ بزرگترين رويارويى مشركان با اسلام است و در عين حال ، مجموع كشته‌شدگان و زخميهاى مسلمان شش تن هستند - با محاسبهء زخمى شدن سعد بن معاذ ، و جمع كشته‌شدگان از مشركان سه نفرند . - م . [ 2 ] . رجز گونه‌يى است : « اللّهم انّ الخير خير الآخرة * فاغفر للانصار و المهاجرة » و پاسخ مسلمانان : « نحن الّذين بايعوا محمّدا * على الجهاد ما بقينا ابدا » . - م .