بعضى از مفسرين « 1 » كه پذيرفته‌اند ، سورهء مورد بحث در مكّه نازل شده ، و منافقين و بيماردلان در مدينه پيدا شدند ، دربارهء آيهء وَ لِيَقُولَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ گفته‌اند كه : يك پيش‌گويى غيبى است از اين كه بعد از هجرت جمعى منافقين پيدا خواهند شد . ما مىگوييم : اين كه سورهء مورد بحث همه‌اش در مكّه نازل شده باشد ، مطلبى است كه از نظر روايات متعين است و بعضى از مفسرين ادعاى اجماع بر آن كرده‌اند و اين كه از مقاتل نقل كرده‌اند كه آيهء وَ ما جَعَلْنا أَصْحابَ النَّارِ إِلَّا مَلائِكَةً . . . در مدينه نازل شده از طريق نقل ثابت نشده كه به راستى او چنين چيزى گفته باشد و بر فرض هم كه ثابت باشد ، يك نظريه شخصى از مقاتل است كه فكر كرده نفاق در مدينه پيدا شده و آيه از آن خبر مىدهد . امّا اين كه نفاق در مدينه پيدا شد ، بعضى از مفسرين « 2 » بر آن اصرار ورزيده و استدلال كرده‌اند ، به اين كه رسول خدا ( ص ) و مسلمانان قبل از هجرت آن قدر نيرومند نبودند و امرشان نافذ و دستشان باز نبوده كه مردم از هيبت آنان حساب ببرند و كفر باطنى خود را پنهان كنند و يا به اميد خيرشان دم از اسلام بزنند ، به خلاف حالى كه مسلمانان بعد از هجرت در مدينه داشتند . ليكن اين استدلال تمام نيست ؛ زيرا همانطور كه در سورهء منافقون در بحثى كه پيرامون نفاق داشتيم به ناتمامى آن اشاره نموديم و حاصلش اين است كه انگيزه و علت نفاق منحصر در ترس و پروا داشتن و يا به دست آوردن خير عاجل نيست ، چون ممكن است ، كسى به اميد نفع و خير مؤجل و درازمدت نفاق بورزد و ممكن است كسى به انگيزهء تعصب و حميت نفاق بورزد و يا انگيزه‌اش اين باشد كه نسبت به كفر قبلى خود عادت داشته ، دست برداشتن از عادت برايش مشكل باشد و همچنين ممكن است ، انگيزه‌هايى ديگر باعث نفاق شود .

--> ( 1 ) . روح المعانى ، 29 / 127 . ( 2 ) . همان .