منافق هم وجود داشت ؛ بدين معنى كه به رغم اظهار مسلمانى ، در دل كفر خود را پنهان كرده باشد ؟ آيا محيط مكّه و اوضاع و احوال مسلمانان پيش از هجرت براى ظهور چنين افرادى مناسب بود ؟ علّامه سيّد محمّد حسين طباطبائى ( ره ) در اين باره مىگويد : شايد كسانى معتقد باشند كه حركت نفاق از به دو وارد شدن اسلام به مدينه شروع و تا نزديكى وفات رسول خدا ( ص ) ادامه داشت . اين سخنى است كه جمعى از مفسران گفته‌اند و ليكن با تدبّر و موشكافى حوادثى كه در زمان رسول خدا ( ص ) رخ داد و فتنه‌هاى بعد از رحلت آن جناب و در نظر گرفتن طبيعت اجتماع فعال آن روز ، عليه اين نظريه حكم مىكند . براى اين كه اولا ، هيچ دليل قانع كننده‌اى در دست نيست كه دلالت كند بر اين كه نفاق منافقين در ميان پيروان رسول خدا ( ص ) و حتى آن‌هايى كه قبل از هجرت ايمان آورده بودند ، رخنه نكرده باشد ، دليلى كه ممكن است ، در اين باره اقامه شود ، مسلمانان قبل از هجرت به همين منظور مسلمان شده باشند ؟ يعنى به ظاهر اظهار اسلام كرده باشند تا روزى به آرزوى خود كه همان رياست و استعلاء است ، برسند . معلوم است كه اثر نفاق در همه جا واژگون كردن امور ، و انتظار بلا براى مسلمانان و اسلام ، و افساد مجتمع دينى نيست . اين آثار ، آثار نفاقى است كه از ترس و طمع منشأ گرفته باشد ، امّا نفاقى كه ما احتمالش را داديم ، اثرش اين است كه تا بتوانند اسلام را تقويت نموده ، به تنور داغى كه اسلام برايشان داغ كرده نان بچسبانند و به همين منظور و براى داغ‌تر كردن آن ، مال و جاه خود را فداى آن كنند تا به اين وسيله امور نظم يافته و آسياى مسلمين به نفع شخصى آنان به چرخش درآيد . بله ، اين گونه منافقين وقتى دست به كارشكنى و مخالفت مىزنند كه ببينند دين جلوى رسيدن به آرزوها را كه همان پيشرفت و تسلط بيشتر بر مردم است ، مىگيرد كه در چنين موقعى دين خدا را به نفع اغراض فاسد خود تفسير مىكنند . نيز ممكن است بعضى از آن‌ها كه در آغاز بدون هدفى شيطانى مسلمان شده‌اند ، در اثر پيشامدهايى دربارهء حقانيت دين به شك بيفتند و در آخر از دين مرتد بشوند و ارتداد خود را از ديگران پنهان بدارند ، همچنان كه