اين كه نتوانستند داخل مكّه شوند ، ناراحت شدند ، فرمود : وَ لَوْ لا رِجالٌ مُؤْمِنُونَ وَ نِساءٌ مُؤْمِناتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَؤُهُمْ فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ لِيُدْخِلَ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذاباً أَلِيماً . « 1 » علاوه بر اين اين فرض هم صحيح نبود كه خداى تعالى تنها كفار مكّه را هلاك نموده ، مؤمنين ايشان را نجات دهد ؛ چون جمع بسيارى از همان كفار نيز در فاصله پنج سال قبل از هجرت و هشت سال بعد از هجرت و تمامى آنان در فتح مكّه مسلمان شدند ، هر چند كه اسلام بسيارى از آن‌ها ظاهرى بود ؛ زيرا دين مبين اسلام در مسلمانى اشخاص به اقرار به شهادتين هر چند به ظاهر باشد ، اكتفا مىكند . از اين هم كه بگذريم ، عموم اهل مكّه و حوالى آن اهل عناد و لجاج - كه در بحث روايتى گذشته چند روايت از آن‌ها را نقل كرديم - نبودند ، و تنها صناديد و بزرگان ايشان عنان داشتند ، و رسول خدا ( ص ) را استهزاء مىكردند و مسلمانان را شكنجه مىدادند و عليه رسول خدا ( ص ) پيشنهاد معجزه مىدادند . منظور از آيهء « إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ » « 2 » همين طبقه بوده است و خداى تعالى همين لجبازان را كه اقتراح معجزه مىكردند در چند جا از كلام خود تهديد كرد به محروميت از ايمان و به هلاكت و به همين تهديد خود وفا هم نمود ، هيچ يك از آنان ايمان نياوردند و در واقعه جنگ بدر هلاكشان كرد ، « وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَ عَدْلًا » . « 3 » و امّا اين كه صاحب اشكال تمسك كرد به آيهء 59 سوره اسرا براى اين كه خداى عالى مطلقا معجزه نمىفرستد . در پاسخش مىگوييم : آيهء شريفه همان

--> ( 1 ) . فتح ( 48 ) : 25 . ( 2 ) . بقره ( 2 ) : 6 . ( 3 ) . انعام ( 6 ) : 115 .