اعمال انسان گام برداشتن است ( اين ديگر قطعى است ) همين‌طور كه راه رفتن‌هاى اين دنيا بالضروره انسان را به جايى مىرساند يعنى اگر انسان يك مسير را برود به جايى در آن مسير مىرسد . [ آيا ] مىشود انسان سرش را پايين بيندازد ، از طرف شمال برود ، به او بگويند كجا مىروى ، بگويد مىخواهم به قم بروم ؟ ! چنين چيزى محال است . محال است كه انسان به طرف شمال برود ، به نقطهء جنوب برسد ؛ و محال است كه انسان به طرف جنوب برود ، به نقطهء شمال برسد . اگر انسان بخواهد به نقطهء شمال برسد راهش اين است كه از طرف شمال برود . اگر بخواهد به نقطهء جنوب برسد راهش اين است كه از طرف جنوب برود . مشرق هم راهش از آن طرف است ، مغرب هم از آن طرف . انسان در دنيا كه كارهايش بر اساس قرارداد است ، در كارهاى قراردادى مىبيند كه اين بىحسابىها رخ مىدهد . مثلًا چطور ؟ مىگويد ما درس نمىخوانيم آخر سال هم نمره مىگيريم . بله نمره گرفتن يك كار قراردادى است ( معلم نمره‌اى را بايد بگذارد ) چون با آن كار كه او هجده گذاشت كه تو هجده نمىشوى ! يك هجده‌اى آنجا نوشته شده است و او هم به آن ترتيبِ اثر مىدهد اما بنا نيست كه آن واقعيت عوض شود و تغيير كند . انسان چون در دنيا مىبيند كه در راههاى قراردادى دنيا با اينكه از آن طرف رفته نتيجهء يك طرف ديگر را به او مىدهند : گنه كرد در بلخ آهنگرى * به شوشتر بريدند سر مسگرى به قول اين شاعر يك آهنگر مىرود گناه مىكند سر يك مسگر را مىبُرند ، [ با خود مىگويد در آخرت هم ] شانس است ، يك وقت هم شد ؛ و خيلى از افراد اصلًا منتظر يك شانس در عالم آخرت‌اند . آيا چنين شانسى در دنيا هست كه تو راه خراسان را پيش بگيرى بعد سر از كربلا در بياورى ؛ بگويى من از اين راه مىروم ، يك وقت شانسم گرفت از كربلا سردرآوردم ؟ ! محال است كه در كارهايى كه به حقايق عالم مربوط است حرفهايى از قبيل شانس مؤثر باشد . نكته‌اى دربارهء اصحاب اليمين و اصحاب الشمال غرضم اين جهت است : بعضى مىگويند « 1 » اينكه در قرآن « اصحاب اليمين » و

--> ( 1 ) . و بعيد هم نيست كه اين حرف ، حرف درستى باشد بلكه به نظر مىرسد كه همين‌طور است .