نمىتوان به عذر اينكه من شكر خدا را مىكنم و به بندگان كارى ندارم آنان را فراموش كرد و شكر نعمتشان را بجاى نياورد . ولى بايد توجه داشت كه اين طور نيست كه يك جا بنده را بايد شكر كرد و يك جا خدا را ، بلكه در همان حال كه بنده را سپاسگزارى مىكنيد بايد توجه داشته باشيد كه بنده استقلال ندارد ؛ در همان چيزى كه از ناحيهء بنده به انسان رسيده است خداوند پيش از آن استحقاق شكر دارد . پس ، از اينجا كه « حمد مخصوص اللَّه است » معلوم مىگردد كه معنايش تنها سپاسگزارى نيست بلكه ستايش و پرستش نيز در آن گنجانده شده است . خداوند به دليل اينكه يگانه ذات شايستهء پرستش است و به دليل اينكه رحمن و رحيم است او را ستايش و سپاس و پرستش مىكنيم . خلاصه اينكه حمد يك احساس پاك درونى انسانى است و از اعماق روح انسان سرچشمه مىگيرد كه جمال و جلال را بستايد و در مقابل عظمت خاضع باشد . و اين است كه سورهء حمد مستلزم معرفت الهى است ، يعنى تا انسان نسبت به خداوند معرفت كامل پيدا نكند نمىتواند يك سورهء حمد را درست و صحيح و به صورت واقعى كه لقلقهء لسان نباشد بخواند . مثلًا ملاحظه كنيد كه شما وقتى به انسانى برخورد مىكنيد كه داراى روح بسيار متعالى و بزرگى است و او را داراى ملكات و فضائلى تشخيص مىدهيد و هنگامى كه به او نيازى پيدا كرديد دريافتيد كه وى بدون هيچ گونه چشمداشتى در رفع نياز شما دريغ نداشته و خير و احسان او به شما رسيده است ، اكنون كه شما در مقابل عظمت روحى اين شخص خاضع گشته‌ايد اگر نامى از او در محفلى برده شود شما همچون بلبلى كه در مقابل گل قرار گرفته ، عاشق‌وار به مدح او سخن آغاز كرده و از ته دل او را مىستاييد . اين ستايش از عمق روحتان سرچشمه گرفته و چه بسا با اين ستودن ، احساس لذت و راحت مىنماييد . در نماز ، انسان يك چنين حالتى دارد و ما معتقديم و بارها گفته‌ايم كه عبادت لازمهء شناخت خداوند است و تا خداشناسى كامل نگردد عبادت اوج نمىگيرد . نكتهء جالبى كه در اينجا شايان توجه است اينكه بعد از « الْحَمْدُ لِلَّهِ » چهار صفت ديگر آمده است ( رَبِّ الْعالَمين ، الرَّحْمن ، الرَّحيم ، مالِكِ يَوْمِ الدِّين ) كه البته هركدام درى به سوى معرفت حق است ، كه توضيح خواهيم داد .