مرتضى مطهرى
83
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي )
كامل از جميع جهات است . چون موجودى كه خودش مخلوق ديگرى است و يا داراى نقص است شايستهء پرستش نخواهد بود ، پس همينكه گفته مىشود « الاله » يعنى آن ذاتى كه به گونهاى است كه او را بايد پرستش كرد و قهراً اين معانى در اين كلمه نهفته است ، ذات مستجمع جميع صفات كماليه و مبرا از هرگونه سلب و نقص . و اگر از « وَلَهَ » مشتق شده باشد ، وَلَه يعنى تحير ، واله يعنى حيران و يا به معنى عاشق و شيداست و از اين جهت خداوند را اللَّه گفتهاند كه عقلها در مقابل ذات مقدسش حيران و يا متوجه و عاشق او و پناهنده به اويند . سيبويه از ائمهء علماى صرف و نحو ادبيات عرب است و در اواخر قرن دوم و اوايل قرن سوم هجرى زندگى مىكرده است . وى كه در فن خودش نبوغ داشته و كتابش را كه به الكتاب معروف است در اين فن نظير منطق ارسطو در منطق و مجسطى بطلميوس در علم هيئت شمردهاند و سخنش در ادب عربى سند محسوب مىگردد ، از طرفداران اين نظر است كه ريشهء كلمهء اللَّه « وَلَه » به معناى حيرت در مقابل عظمت و يا وَلَه و عشق است . مثنوى مولوى نظر او را نقل كرده و مىگويد : معنىِ اللَّه گفت آن سيبويه * يولِهونَ فِى الْحَوائِج هُمْ لَدَيْه گفت الِهْنا فى حوائجنا الَيْكْ * وَ الْتَمَسْناها وَجَدْناها لَدَيْكْ مولوى آن حالتى را يادآورى مىكند كه انسان دردى پيدا كرده و بيچاره گشته و بىاختيار به سوى نقطهاى روى مىآورد و پناهنده مىشود ، او « اللَّه » است . صد هزاران عاقل اندر وقت درد * جمله نالان پيش آن ديّان فرد بلكه جملهء ماهيان در موجها * جملهء پرّندگان در اوجها بلكه جملهء موجها بازىكنان * ذوق و شوقش را عيان اندر عيان « 1 » تنها انسانها نيستند كه در وقت نياز به سوى او روى مىآورند ، ماهيهاى دريا در ميان امواج و پرندگان در اوج آسمانها ، بلكه همان موجهاى بيجان دريا هم نالان در پيش اللَّه هستند . و احتمال قوى دارد كه ا لَهَ و وَلَهَ دو لهجه از يك لغت باشد ، يعنى اول وَلَهَ بوده و بعد آن را به صورت ا لَهَ استعمال كردهاند و وقتى آن را به صورت ا لَهَ تلفظ نمودند
--> ( 1 ) . مثنوى چاپ كلاله خاور ، ص 34 ، بيت 35 - 37 .