ميوه‌هاى در دسترس و بناهاى انبوه و روستاهاى بهم پيوسته و در ميان گندمزارها با گندمهاى درشت و پرمغز و باغهاى سرسبز و زمينهاى حاصلخيز حلقه‌وار و زمينهاى پر آب و بوستانهاى خرم و راههاى آباد قرار دهد مىتوانست ، اما مقدار پاداش به خاطر ضعف آزمون اندك مىشد . و اگر پىهايى كه آن خانه بر آن استوار است و سنگهايى كه خانه بر آنها بالا رفته است از زمرد سبز و ياقوت سرخ و گوهرهاى رخشنده و تابان تشكيل مىيافت ، بىشك از فشار و حملهء شك در سينه‌ها مىكاست و وسوسه‌هاى سختكوشانهء ابليس را از دلها مىزدود و هرگونه تلاطم شك و ترديد را از مردم بر طرف مىساخت ؛ ولى خداوند بندگانش را به انواع سختيها مىآزمايد و به انواع كوششها به بندگى فرا مىخواند و به انواع ناخوشاينديها امتحان مىكند تا تكبر را از دلشان بيرون كند و خوارى و فروتنى را در جانشان بنشاند و اينها را درهاى گشوده به روى فضلش و اسباب آسان براى دستيابى به عفوش قرار دهد . ] 31 . در نمرهء 28 از على عليه السلام نقل كرديم : وَ الْحَجَّ تَقْوِيَةً لِلدّينِ . پس لااقل يكى از فلسفه‌هاى حج تقويت اسلام است . اكنون به چند مطلب بايد اشاره كنيم : مطلب اول اينكه بحث ما در درسهايى است كه از حج و براى حج بايد ياد بگيريم . اينكه مىگوييم درس است مقصود اين است كه غير از اعمال ظاهر و مناسك معروف ، يك سلسله درسهاى ديگر هم هست كه بعضى را براى حج و بعضى را از حج بايد ياد بگيريم ، زيرا اسلام به اعتراف تمام علماى اسلام « 1 » در همهء دستورهاى خود منظورهاى عالى و مقدسى را در نظر گرفته است . ما يك سلسله درسهاى مقدماتى است كه براى حج يعنى براى رسيدن به منظورهاى اسلام از حج بايد ياد بگيريم و يك سلسله درسهاست كه از حج بايد بياموزيم ، حج بايد معلم و ما بايد متعلم باشيم . آن درسهايى كه ما بايد براى حج بياموزيم مقدماتى است براى رسيدن به منظورهاى عالى اسلام از اجتماع عظيم حج و ما خود آن منظورها را از قرآن و سنت آموخته‌ايم ، فقط بايد مراقبت كنيم كه اين منظورها واقعاً تأمين شود .

--> ( 1 ) . منكرين فعلًا منقرض شده‌اند .