لازم است حجاج همه ساله رهبر داشته باشند . در مروج الذهب مسعودى ، آخر جلد دوم ، نام اميرالحاج‌ها را از زمان رسالت تا سال تأليف كتاب ذكر كرده است . ظاهراً منصب نقابت طالبيين « 1 » كه پدر سيدمرتضى و بعضى ديگر داشته‌اند شامل اين قسمت هم بوده است . 11 . يكى از آثار حج جنبهء اجتماعى و هماهنگى آن است . فرق است كه كسى به تنهايى برود مثلًا به عرفات براى دعا و يا با يك ميليون جمعيت باشد . در روح بشر خاصيت هماهنگى با جمع است كه از آن به « محاكات » تعبير مىكنند . اسلام از جنبهء روانى به محيطهاى مذهبى و معنوى كه موجب برانگيخته‌شدن احساسات مكتوم است ، اهميت مىدهد . مسئلهء محاكات از نظر علماى اجتماع تنها جنبهء فيزيكى دارد ، نوعى عكس‌العمل است در طبيعت ، اما بايد به آن اضافه كرد جنبهء روحى آن را كه استعدادى در روح هست و احتياج دارد به بيدارى . در آن وقت است كه گاهى قوّت اين عكس‌العمل صدها برابر اصل عمل مىشود : يَكادُ زَيْتُها يُضىءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ . 12 . اثر حج در استقلال ممالك اسلامى و خلاصى از چنگال استعمار ، همان‌طور كه در ورقه‌هاى مستقل راجع به اندونزى گفتيم . 13 . فقط سه چيز است كه مىتواند مسلمين را به هم مربوط كند و ملاك وحدت آنهاست : قرآن ، رسول اكرم و سيرت و تاريخ آن حضرت ، كعبه و حج . از اينجا مىتوان به عمق گفتهء معروف گلادستون پى برد كه معروف است گفته است : مادامَ الْقُرْآنُ يُتْلى وَ مُحَمَّدٌ يُذْكَرُ وَ الْكَعْبَةُ يُحَجُّ فَالنَّصْرانِيَّةُ عَلى خَطَرٍ عَظيمٍ . [ تا قرآن خوانده مىشود و نام محمّد بر سر زبانهاست و حج كعبه گزارده مىشود ، نصرانيت در خطر بزرگى قرار دارد . ] 14 . حج اولًا و بالذات واجب است و شرطش استطاعت نيست ، به اصطلاح فقهى واجب كفايى است و مشروط به استطاعت افراد نيست و شايد بشود گفت واجب اجتماعى و حكومتى است و شرطش استطاعت افراد نيست . بلى ، از نظر

--> ( 1 ) . رجوع شود به الاحكام السلطانية .