تعاون مىكند ؟ آيا در احساس مسئوليت و درك مسئوليت نسبت به انسانهاى ديگر به همان نسبت پيشروى پيدا شده است ؟ عواطف انسانها نسبت به يكديگر به همان نسبت پيشروى پيدا كرده است ؟ آيا بهره‌كشى انسان از انسان واقعاً از بين رفته است ؟ يا شكل عوض شده است ولى معنى به درجاتى فزونى گرفته است ؟ آيا تجاوز انسان به حقوق انسان كاهش يافته است ؟ آيا به همان نسبت كه ابزار پيشرفت كرده است و به همان نسبت كه ساختمان اجتماعى تنوع و تشكل پيدا كرده است اين مسائل هم پيش رفته است ؟ يا نه ، اين مسائل به حال اول باقى مانده است ؟ و يا ممكن است كسى مدعى شود كه اين مسائل نه تنها پيش نرفته ، بلكه عقبگرد هم كرده است . به عبارت ديگر آيا به طور كلى ارزشهاى انسانى و اساساً آنچه كه ملاك و معيار انسانيت انسان است هم به همان نسبت جلو آمده است ؟ در اين مورد نظريات مختلفى وجود دارد . بعضى به طور كلى منكر و بدبين‌اند به اينكه از اين جهت پيشرفتى براى انسان حاصل شده باشد چون مىگويند اگر ملاك پيشرفت ، آسايش و سعادت انسان است مشكل است كه بتوانيم اينها را پيشروى حساب كنيم . حتى در مورد ابزارها نيز چنين سخنى را گفته‌اند . راجع به اينكه چرا پيشرفت ابزارسازى از نظر آسايش انسان مورد ترديد قرار گرفته است كه آيا پيشروى است يا نه ، دو مثال برايتان عرض مىكنم . مثال اول : سرعت يكى از چيزهايى كه از لحاظ رابطهء انسان با طبيعت و از نظر ابزارسازى فوق‌العاده پيشروى كرده است ، سرعت است . انسان در ابزار آنچنان پيشرفت كرده است كه سرعت را به حد بالايى رسانده است . آيا در صد سال پيش امكان داشت كه گروهى از دانشجويان محترم در ظرف يك دقيقه به وسيلهء تلفن از من دعوت بكنند از تهران و آمدن من هم در ظرف يك ساعت به وسيلهء هواپيما صورت بگيرد ؟ نه . سرعت ، فوق‌العاده افزايش پيدا كرده است ولى آيا اين سرعت را با مقياس آسايش انسان مىتوانيم پيشرفت بدانيم ؟ يا اينكه چون سرعت يك وسيله است ، همين‌طورى كه سبب شده در يك قسمتهايى براى انسان آسايش بياورد ، سبب شده است كه در قسمتهاى ديگر آسايش را از انسان سلب بكند زيرا همان‌طورى كه اين سرعت ، يك انسان با حسن نيّت و انسانى را كه مقصد خوبى در زندگى دارد زودتر به مقصد