ابتدا تعجب‌آور است كه چه جاى ترديد است ؟ ! اينكه چرا ترديد كرده‌اند بعد عرض مىكنم . در اينجا همين‌قدر اشاره مىكنم كه اگرچه ما ترديد آنها را صحيح نمىدانيم و ما هم معتقديم كه جامعهء بشر همه‌جانبه رو به تكامل است و به يك مراحل نهايى نزديك مىشود ، در عين حال ترديدهاى آنها هم بىوجه نيست ، جهتى دارد كه بايد روشن بشود تا ما بتوانيم مفهوم تكامل را كاملًا درك بكنيم . تكامل چيست ؟ تكامل را بايد اول تعريف بكنيم . خيلى از مسائل است كه به نظر واضح و بديهى و بىنياز از تعريف مىآيد ، ولى وقتى كه انسان مىخواهد تعريف كند مىبيند چقدر دشوار و مشكل است و دچار اشكالات مىشود . من نمىخواهم همهء تعريفهايى را كه فلاسفه براى تكامل كرده‌اند ذكر كنم . در اينجا اجمالًا به فرق ميان تكامل و پيشرفت و همچنين فرق ميان كمال و تمام اشاره مىكنم . بحث دقيقى در فلسفهء اسلامى هست كه اتفاقاً از نظر قرآن هم قابل بحث است و آن اينكه : فرق ميان تمام و كمال چيست ؟ ما « تمام » را در مقابل نقص به كار مىبريم ، « كمال » را هم در مقابل نقص . مىگوييم تام و ناقص ، كامل و ناقص . آيا تام همان كامل است ؟ نه ، در قرآن آيه‌اى كه مربوط به امر امامت و ولايت است اينچنين نازل شد : الْيَوْمَ اكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ وَ اتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الْاسْلامَ ديناً « 1 » . قرآن مىگويد ما دو كار كرديم : نعمت را تمام كرديم ، دين را كامل نموديم ؛ يعنى قرآن براى اتمام و اكمال دو مفهوم قائل است ؛ مىگويد نعمتها را از نقص به تمام رسانديم ، و دين را از نقص به كمال . قبل از آنكه فرق ايندو را با يكديگر بگويم لازم است تفاوت ميان تكامل و پيشرفت را عرض بكنم . فرق تكامل و پيشرفت آيا پيشرفت همان تكامل است و تكامل همان پيشرفت است ؟ اتفاقاً اينها هم با يكديگر تفاوت دارند . شما موارد استعمال را ببينيد . ما دربارهء يك بيمارى مىگوييم

--> ( 1 ) . مائده / 3 : اكنون دينتان را براى شما به كمال آوردم و نعمت خويش بر شما تمام كردم و راضىگشتم كه اسلام دين شما باشد .