پس زندگى يعنى دانايى و توانايى ؛ و برنامهء اسلام برنامهء دانايى و توانايى است ، همان برنامه‌اى كه قرنها اسلام آن را در عمل پياده كرد . پس آن طرز تفكرى كه نتيجه‌اش دانايى يا توانايى نباشد و نيز طرز تفكرى كه نتيجه‌اش سكون و عدم تحرّك و بىخبرى و بىاطلاعى باشد ، از اسلام نيست . اسلام دين حيات است . دين حيات با بىخبرى و با ناتوانى و عجز ناسازگار است . شما همين را مىتوانيد به عنوان يك مقياس كلى براى شناخت اسلام هميشه در دست داشته باشيد . در جلسهء پيش يكى از عناصر حيات در تفكر اسلامى يعنى مسئلهء عمل را برايتان عرض كردم . اسلام كوشش و سعى بليغ دارد كه در تعليمات خود سرنوشت انسان را وابسته به عمل او معرفى كند ، يعنى انسان را متكى به ارادهء خودش بكند . اسلام مىگويد اى انسان ! سعادت تو به عمل تو بستگى دارد ، شقاوت تو هم به عمل تو بستگى دارد . آيا عمل انسان به چه چيز بستگى دارد ؟ به خواست و ارادهء خود انسان . در نتيجه انسان يك موجود متكى به خود و متكى به كردار و شخصيت خود مىشود . آيا فكر مىكنيد اين مسئله شوخى است كه به بشر بگويند : وَ انْ لَيْسَ لِلْانْسانِ الّا ما سَعى « 1 » . و از اين صريحتر ديگر نمىشود . براى انسان جز آنچه با سعى و كوشش و عمل به دست آورده چيزى نيست . با يك حصر عجيبى مىگويد . اين خودش عامل تحرّك است ، عامل بيدارى و بينايى و توانايى است . حس اعتماد به نفس امروز علماى تعليم و تربيت چقدر كوشش مىكنند كه به اصطلاح حس اعتماد به نفس را در انسان بيدار كنند و بجا هم هست . اعتماد به نفسى كه اسلام در انسان بيدار مىكند اين است كه اميد انسان را از هرچه غير عمل خودش است از بين مىبرد و به هرچه انسان بخواهد اميد ببندد از راه عمل خودش بايد اميد ببندد ، و همين‌طور پيوند انسان با هر چيز و هركس از راه عمل است . شما نمىتوانيد با پيغمبر اسلام مرتبط باشيد جز از راه عمل ، نمىتوانيد با علىّ بن ابىطالب عليه السلام مرتبط باشيد جز از

--> ( 1 ) . نجم / 39 .