بحثى كرده باشم كه تنها جنبهء نظرى نداشته باشد ، چون موضوع سخن « خطابه و منبر » است و منبر يعنى سخنرانى دينى . بنابراين سخن ما در اطراف خطابهء دينى است نه ساير اقسام خطابه ، و سخن امشب من راجع به پيوند سخنرانى با اسلام خواهد بود . پيوند خطابه با اسلام پيوند خطابه با اسلام از چند نظر است . اولًا از اين نظر كه خطابه يك فن است يعنى يك هنر است ، و هنر مطلقاً مىتواند به كمك يك فكر و عقيده و يا به جنگ يك فكر و عقيده بيايد ؛ يعنى يك فكر ، يك فلسفه ، يك دين ، يك آيين را مىشود به وسيلهء هنر يا صنعت تقويت كرد ، و همچنين مىشود به وسيلهء هنر يا صنعت تضعيف كرد . حالا فرق هنر و صنعت چيست بماند . شما اگر مسجد شاه اصفهان برويد و اگر گنبد مسجد شيخ لطف‌اللَّه را ببينيد ، مىبينيد كه از جاهايى است كه علم و هنر و صنعت به كمك دين آمده است ، يعنى احساسات دينى از يك طرف و ذوق هنرى از طرف ديگر دست به دست هم داده‌اند و يك شعار مذهبى در لباس هنر و صنعت به جلوه درآمده است . خود « خط » يك هنر صناعى است . كتيبه‌هاى خيلى عالى قرآنى مثل كتيبه‌اى كه بايسنقر در ايوان مقصورهء مشهد نوشته است از آن جاهايى است كه هنر و صنعت به احساسات مذهبى يارى كرده است . خطابه از آن جهت كه يك هنر و يك فن است و هنر و فن معمولًا مىتواند اثر اجتماعى داشته باشد و عامل اجتماعى به شمار رود ، يك فكر و يك عقيده را تقويت و يا تضعيف كند ، از بزرگترين عوامل اجتماعى به شمار مىرود . هيچ هنرى به اندازهء هنر خطابه نمىتواند اثر اجتماعى داشته باشد . اگر از اين نظر به خطابه نگاه كنيم رابطهء هنر خطابه با اسلام مثل بسيارى از هنرها و صناعات ديگر است . در اسلام همان طورى كه حجّارها و حجّاريها پيدا شده ، آينه‌كارها و آينه‌كارىها پيدا شده ، كاشىكارها و كاشىكارىها پيدا شده ، معمارها و معماريها پيدا شده است ، همين طور اسلام در دامن خودش خطباى بسيار زبردست پرورش داده است كه بسيارى به نام « خطيب » معروف مىباشند . شما در كتب رجال و تراجم ، اشخاص زيادى را مىبينيد كه به نام « خطيب » معروف بوده‌اند ؛ يكى به نام خطيب رازى ،