را مدافع حق و حقيقت و مظلوم قرار دهد . وضع زندگى و اوضاع و شرايطى او را در طبقهء ظالم قرار داده ، ولى وجدانش مىآيد او را حامى مظلوم مىكند . قرآن به اين اصل هم اهميت زيادى مىدهد . نمونه‌هاى تاريخى موسى بن عمران كسى است كه جريانهاى زندگى طورى شده كه او را به صورت يگانه فرزند فرعون وقت درآورده ، يعنى فرزندخواندهء فرعون وقت و مرفه‌ترين جوان مصر . خاندان فرعون كودكى را از نيل مىگيرند ، بعد او را در خانهء خودشان بزرگ مىكنند . تمام امكاناتى كه در آن عصر براى يك انسان امكان دارد وجود داشته باشد براى موسى وجود دارد . ولى علىرغم وضع طبقاتى و وضع زندگى كه اين موساى فرزندخواندهء فرعون دارد ، حمايت از حق و حقيقت او را از فرعون جدا مىكند ، ميان فرعون و موسى جنگ و تضاد و كشمكش برقرار مىشود ، خيلى هم خونين مىشود ، همين موسايى كه در طبقهء فرعون زندگى مىكند . اين براى آن است كه قرآن مىخواهد نقش ديگرى غير از نقش طبقاتى را نيز ذكر كند . موسى [ دوست ] ندارد سخنگوى طبقه‌اى باشد كه با آن طبقه زندگى مىكند ، و خيلى افراد ديگر . شايد در جلسهء بعد كه مىخواهم دربارهء نقش انبيا و اوليا در تحول تاريخ بحث كنم بتوانم مثالهاى ديگرى هم در اين زمينه بزنم . اساساً درس آموزندهء تاريخ از نظر اخلاقى - كه تاريخ مىتواند به ما اخلاق عالى درس بدهد - همين است و الّا اگر همهء تضادها تضادهاى طبقاتى باشد ديگر از نظر اخلاقى نمىتواند آموزنده باشد . قيام حسين بن على عليه السلام چنين قيامى است ، يعنى حسين بن على برضد منافع خودش قيام كرد . حاضر بودند جز خلافت همه چيز به او بدهند . اين حرف دشمن بود ؛ گفتند جز خود خلافت هرچه بخواهى ما به تو مىدهيم و حتى معاويه قبلًا كه اين مسئله را طرح كرده بود گفت : اسم خلافت از آنِ يزيد باشد و معنا از آنِ شما ؛ من از حالا پسرم را موظف مىكنم كه هيچ كارى را بدون نظر و مشورت شما انجام ندهد و امكانات مالى هرچه مىخواهيد در اختيار شما قرار بدهد . در اين صورت جان امام حسين و فرزندان و خاندانش حفظ مىشد و زندگى خوبى داشتند . چرا حادثهء عاشورا آموزنده است ؟ از اين نظر كه اگر امام حسين يك فرد محرومى مىبود يعنى با خلافت يزيد دستش از همه چيز كوتاه مىشد و لازمهء خلافت يزيد اين بود كه