مىشود ، مثل نمره‌هايى است كه به دانش‌آموزان بر سر امتحان مىدهند ، و اگر فهميديم كه مورد مسابقه چيست ، تقدم و پيش افتادن در چه قسمتى ملاك است ، در چه ميدانى اين افراد بايد مسابقه بدهند ، چه درسى را بايد خوب امتحان بدهند و نمره بگيرند ، مسابقه در كارهايى باشد كه دين آن كارها را خير و عمل صالح خوانده ؛ اگر اين دو تا را فهميديم ، خوب مىفهميم كه به چه كسى جايزه و نمره بدهيم و به چه كسى جايزه و نمره ندهيم ، به چه كسى بيشتر بدهيم به چه كسى كمتر . اينكه در جلسات پيش گفتم حق و تكليف در اسلام دوش به دوش يكديگرند و از يكديگر جدا نيستند ، همين است . ميدان مسابقه همان ميدان وظيفه و تكليف است . حقوق ، همان بهره و نمره‌هايى است كه متناسب با مسابقهء تكليف و وظيفه ، نصيب اشخاص بايد بشود . اگر اصل همدوشى حق و تكليف را در اسلام بشناسيم و اين مطلب را درست درك كنيم كه اينكه مىگوييم زندگى مسابقه است يعنى مسابقهء انجام وظيفه و تكليف ( وَ انْ لَيْسَ لِلْانْسانِ الّا ما سَعى ) « 1 » و باز درست درك كنيم كه نتيجه و جايزهء مسابقات همان بهره‌مند شدن از حقوق اجتماعى است ؛ اگر اينها را خوب درك كنيم ، به بزرگترين مبناى حقوق اجتماعى اسلام پى برده‌ايم و اين مبنا مانند چراغى روشن راهنماى ما در همهء مسائل خواهد بود و ما را از خيلى ظلمتها نجات خواهد داد . عدالت يا مساوات از اينجا معنى عدالت معلوم مىگردد و جواب سؤالى كه در اول مطرح كردم روشن مىشود . سؤال اين بود كه معنى عدالت چيست ؟ تفاوت و اختلاف و تبعيضى كه نقطهء مقابل عدالت است چيست ؟ آيا هر نوع تفاوت كه در جامعه بين افراد باشد مخالف عدالت است و لازمهء عدالت مساوات مطلق است ؟ يا عدالت مستلزم مساوات مطلق نيست و گاهى عدالت ايجاب مىكند كه تفاوت و امتياز گذاشته شود و مقتضاى عدالت اين است كه تبعيضها و تفاوتهاى بى جا و بلا استحقاق نباشد ؟ اگر مقتضاى عدالت ، اين دومى است ملاك بجا بودن و بى جا بودن چيست ؟ معلوم شد كه معنى عدالت اين نيست كه همهء مردم از هر نظر در يك حد و يك

--> ( 1 ) . نجم / 39 .