حالا اگر دو خطر با هم پيدا بشود يعنى از يك طرف منافقها ، بىدينهاى متظاهر زيرك ، متظاهرها و رياكارها و مدلّسها پيدا بشوند و از طرف ديگر مردم ، جاهل و نادان باشند ، آنها اينها را ابزار خودشان قرار مىدهند . عامل نفاق در پديد آوردن حادثهء كربلا حادثهء كربلا را همين دو عامل به وجود آوردند . مردم جاهل و نادان ابزار دست ابن‌زيادها قرار گرفتند و اين نكته‌اى است كه ما مىبينيم خودِ امام حسين آن را بيان كرده است ، ائمهء ما نيز بيان كرده‌اند . اين واقعاً مايهء عبرت و درس است . اگر ما خيال بكنيم مردمى كه در كربلا جمع شدند امام حسين را كشتند به خدا و پيغمبر و قرآن اعتقاد نداشتند و يك مردم كافرِ بىاعتقادى بودند ( توده‌شان را عرض مىكنم نه سرانشان را ) اشتباه كرده‌ايم ، گمراه شده‌ايم و از اين حادثه نمىتوانيم پند بگيريم . حتى اگر ما خيال بكنيم اين مردم نسبت به على و آل على بىاعتقاد بودند باز هم اشتباه كرده‌ايم . اگر مردم شام مىبودند اين جور بود . مردم شام به خدا و پيغمبر و قرآن اعتقاد داشتند ولى على و آل على را نمىشناختند . اما مردم كوفه مىشناختند . اين شهادتِ معاصرين امام حسين است كه همه مىگفتند دل مردم با توست . تاريخ مىنويسد وقتى كه مسلم در كوفه در مجمع مردم نامهء امام حسين را خواند ، اين مردم گفتند سخنان آقاست و هاىهاى گريستند و اشك ريختند . در عين حال منافقين از همين مردم لشگرى عليه امام حسين به وجود آوردند . اين عبرت تاريخ است . حديثى از امام سجّاد عليه السلام اين حديث را از امام سجاد براى شما بخوانم ، تعجب كنيد : روزى امام سجاد ( سلام‌اللَّه عليه ) عبيداللَّه بن عباس بن على پسر حضرت ابوالفضل العباس را ديدند ؛ نوشته‌اند : فَاسْتَعْبَرَ گريه كرد و اشكش جارى شد . عمويش اباالفضل و صحنهء عاشورا و قضاياى عاشورا به يادش آمد ، اشكش جارى شد . بعد فرمود : چند روز بر پيغمبر بسيار سخت گذشت : يكى روز احد بود كه عمويش حمزه به آن وضع شهيد شد ، ديگر روز موته بود كه پسرعمويش جعفر شهيد شد . هيچ روزى مثل روز حسين بر پيغمبر سخت نگذشت . بعد امام فرمود : سى هزار نفر در كربلا جمع شدند