تعريف آزادى آزادى چيست و بشر چرا احتياج به آزادى دارد ؟ اين مطلب چندان احتياجى به توضيح ندارد . آزادى يعنى اينكه انسان رها باشد از قيد و بندهايى كه جلو رشد و تكامل و فعاليتهاى او به سوى كمال را مىگيرد . به جز جمادات كه احتياجى به آزادى ندارند - يعنى يك جماد ، يك معدن ، يك طلا در آن اعماق زمين و در زير فشارها هم كه باشد تكوّن پيدا مىكند - جاندار اعم از گياه و حيوان و انسان احتياج به آزادى و فضاى باز دارد و اينكه مانعى براى رشد و فعاليتش نباشد . جماد چون رشد و تكامل ندارد احتياجى به آزادى ندارد و نبات و حيوان و انسان - چه از جنبهء فردى و چه از جنبهء اجتماعى - چون يك موجود متكامل و بالنده و مترقى و رو به سوى كمال است احتياج دارد كه در مقابلش مانعها و سدهايى وجود نداشته باشد تا بتواند راه خودش را طى كند ؛ با يك تفاوت ميان انسان و ميان گياه و حيوان . گياه و حيوان احتياج به آزادى دارند يعنى نبايد مانعى در خارج وجود داشته باشد و عدم‌المانع - به قول طلبه‌ها كافى است . يك گل در يك گلدان و يا در يك باغچه بايد مانعى در كنارش و در هرجا نباشد براى اينكه او رشد كند ، ريشه بدواند و شاخ و برگ پيدا كند . حيوان همچنين است . ولى انسان به آن جهت كه موجودى مسئول و مختار و آزاد است و موجودى است كه سرنوشتش به خودش واگذار شده است ( انّا هَدَيْناهُ السَّبيلَ امّا شاكِراً وَ امّا كَفوراً ) « 1 » آنچه كه خلقت و طبيعت ، رايگان در اختيار گياه و حيوان مىگذارد انسان خود بايد آن را كسب كند و به وجود بياورد . انسان خودش بايد آزاديخواه باشد اما آزاديخواهى در گياه و حيوان معنى ندارد . آزاديخواهى انسان به اين معناست : بايد اولًا در انسان يك روحى از عصيان و تمرّد و پرخاشگرى باشد تا با موانع بجنگد و مبارزه كند . آيا همين كافى است ؟ نه ، اگر روح انسان تنها پرخاشگر و جنگنده و عاصى و متمرد باشد و غير از اين چيز ديگر نباشد او يك موجود هرج و مرج‌طلب خواهد بود . يك چيز ديگر هم بايد به او ضميمه بشود : تسليم ، انقياد و انضباط ، كه ضد عصيان و تمرّد و پرخاشگرى است . يعنى انسان در آنِ واحد ، هم بايد موجودى باشد پرخاشگر و عاصى و كافر - مخصوصاً مىگويم كافر چون تعبير قرآن است - و در همان حال بايد موجودى باشد

--> ( 1 ) . انسان / 3 .