آيا علم مىتواند آزادى را تأمين كند ؟ مطلب ديگر : آيا راه ديگرى براى چارهء اين كار نبود و نيست ؟ حالا بگوييم در اصل خلقت بايد همين‌جور باشد ، آيا در راه تكامل و از طريق تربيت ، اين قضيه چاره‌پذير نيست ؟ عرض مىكنم تا آن تربيت با چه باشد . اگر مقصود از آن تربيت ، تربيت با علم است ، يعنى بشر عالم بشود تا بتواند آزادى را براى خودش تأمين كند و به دست آورد ، همان‌طورى كه بشر وقتى كه عالم شد با و با و خُناق و سل و حتى سرطان مبارزه مىكند و صرف اينكه عالم شد و رمز مطلب را كشف كرد كافى است براى اينكه با آن دشمن را به زمين بكوبد ؛ متأسفانه علم در مقابل اين دشمن بشر - يعنى دشمنى بشر خودش براى خودش - عاجز است . بشر هر اندازه عالم بشود علم نمىتواند جلو تجاوز افراد بشر را بعضى به بعضى ، بگيرد . دليلش خيلى واضح است : براى اينكه آن كسى كه به حقوق و آزادى ديگران تجاوز مىكند ، نه به دليل اين است كه نمىداند بايد تجاوز نكند و ظلم كار بدى است ، بلكه به اين دليل است كه سود و منفعت خودش را مىخواهد ، زور را هم كه با خودش مىبيند ، به حكم سودجويى و زور و وقتى كه ايندو با همديگر توأم شد دنبال قضيه مىرود ، علم را در اين راه استخدام مىكند . علم نه تنها مانع تجاوز افراد بشر به آزادى ديگران نيست ، احياناً كمكى مىشود براى تجاوز افراد بشر به افراد ديگر و لهذا علم به تنهايى هرگز نمىتواند ارزش انسانى داشته باشد . وقتى كه در خدمت منافع فردى انسان بود امكان ندارد كه بتواند براى بشريت ارزش انسانى داشته باشد . ما مىبينيم بشريت در ناحيهء علم به جايى مىرسد كه واقعاً اعجاب و حيرت افراد بشر را برمىانگيزد ولى در ناحيهء انسانيت و ارزشهاى انسانى كوچكترين تأثيرى در احوالش ندارد . مثلًا از جنبهء اعجابى كه علم برمىانگيزد ، رفتن به كرهء ماه كارى فوق‌العاده مهم و بزرگ است . اما اگر يك مسئلهء ديگر را در نظر بگيريم ، بگوييم از نظر بشريت و انسانيت ، چنانچه اين دو كار را باهم مقايسه كنيم و كنار يكديگر بگذاريم و بگوييم - به تعبير طلبگى خودمان - ثواب كدام يك از اين دو كار بيشتر است ، يا به تعبير ديگر ارزش كدام يك از اين دو كار براى بشريت بيشتر است ؛ آن بشرى كه پا به كرهء ماه مىگذارد ، آيا براى بشريت بهتر اين است كه او به كرهء ماه برود يا به كرهء ماه نرود ولى از ويتنام و فلسطين خارج بشود ؟ [ روشن است كه دومى . ] اما او به كرهء ماه مىرود براى اينكه در ويتنام و فلسطين بيشتر ظلم و