را كه پايهء اصلى آزادى است متزلزل مىكند ، ايمان انسان را به خود انسان هم به عنوان يك موجود شريف و ماوراءالطبيعى ، موجودى كه مصداق نَفَخْتُ فيهِ مِنْ روحى « 1 » است انكار مىكند ، انّى جاعِلٌ فِى الْارْضِ خَليفَةً « 2 » را انكار مىكند ، وَ لَقَدْ كَرَّمْنا بَنى ادَمَ « 3 » را انكار مىكند ، انّا عَرَضْنَا الْامانَةَ عَلَى السَّمواتِ وَ الْارْضِ وَ الْجِبالِ « 4 » را انكار مىكند ، يا ايُّهَا الْانْسانُ انَّكَ كادِحٌ الى رَبِّكَ كَدْحاً فَمُلاقيهِ « 5 » را انكار مىكند ، يعنى مقام انسانيت انسان را انكار مىكند ، ايمان انسان به خودش و ايمان انسان به خدا را متزلزل مىكند ، انسان را به صورت يك موجود سودجو و سودطلب و منفعت‌طلب درمىآورد ، و از طرف ديگر همين انسان را كه فلسفهء زندگى او را سودجويى و منفعت‌طلبى مىداند و معرفى مىكند يك حيوان تكامل‌يافته يعنى حيوانى كه با حيوانات ديگر چندان فرقى ندارد و يك درجه حيوانتر از آنها معرفى مىكند و زندگى را هم تنازع بقا مىداند و جز تنازع بقا چيز ديگرى نمىداند ، آنگاه از اين انسان توقع دارد كه به آزادى و حيثيت انسانى و شرافت و حقوق ديگران احترام بگزارد ؛ مگر ممكن است ؟ ! ما كه راجع به اسلام بحث مىكنيم و مىگوييم « نهضت آزادىبخش اسلام » بحث ما تنها اين نيست كه اسلام شعارهاى آزاديخواهى داده است . اسلام در شعارهاى آزاديخواهى از ديگران نه تنها كمتر نيست ، بالاتر هم هست . نمونه‌اش را عرض مىكنم . ولى بحث ما دربارهء « نهضت آزادىبخش اسلام » اين است كه اسلام با عوامل اسارت مبارزه كرده و عوامل آزادى را ايجاد كرده است ، و الّا تنها روى شعار بحث كردن چيزى نيست . البته شعارهاى اسلام را هم به طور نمونه عرض مىكنم . شعارهاى آزادى در قرآن و حديث قرآن كريم در هزار و چهارصد سال پيش چنين آيه‌اى را عنوان مىكند ، آيه‌اى كه پيغمبر اكرم وقتى خواست بخشنامه و به اصطلاح متحدالمآل صادر كند و براى سران

--> ( 1 ) . حجر / 29 و ص / 72 . ( 2 ) . بقره / 30 . ( 3 ) . اسراء / 70 . ( 4 ) . احزاب / 72 . ( 5 ) . انشقاق / 6 .