حركتهاى اصلاحى شيعى آنچه تاكنون گفتيم مربوط به جهان تسنن بود . هر چند سيد جمال كه سلسله‌جنبان نظريهء اصلاح است خود ايرانى و شيعه است ولى آنچه تاكنون گفتيم ، حتى در مورد سيد جمال ، مربوط به حركات اصلاحى در جهان تسنن بود . حركتهاى اصلاحى در جهان تشيع ، حال و وضع ديگرى دارد و با آنچه در جهان تسنن گذشته تفاوت دارد . در جهان تشيع سخن اصلاح كمتر به ميان آمده و طرح اصلاحى كمتر داده شده و در بارهء اينكه « چه بايد كرد ؟ » كمتر تفكر به عمل آمده است . اما على رغم همهء اينها ، در شيعه نهضتهاى اصلاحى مخصوصاً نهضتهاى ضد استبدادى و ضد استعمارى بيشتر و عميق‌تر و اساسىتر صورت گرفته است . در تاريخ جهان تسنن جنبشى مانند جنبش ضد استعمارى تنباكو به رهبرى رهبران دين كه منجر به لغو امتياز انحصار تنباكو در ايران شد و استبداد داخلى و استعمار خارجى هر دو به زانو درآمدند و يا انقلابى مانند انقلاب عراق كه عليه قيمومت انگلستان بر كشور اسلامى عراق بود و منجر به استقلال عراق شد و يا قيامى مانند قيام مشروطيت ايران كه رژيم سلطنتى استبدادى ايران را مبدل به رژيم مشروطه كرد و يا نهضتى اسلامى به رهبرى رهبران دينى مانند آنچه در ايران امروز مىگذرد مشاهده نمىكنيم . اين انقلابها همه به رهبرى روحانيت شيعه صورت گرفت ، همان روحانيتى كه كمتر دربارهء اصلاح و طرحهاى اصلاحى سخن گفته و طرح داده است . جنبش تنباكو