را علماى ايران آغاز كردند و با دخالت زعيم بزرگ مرحوم حاج ميرزا حسن شيرازى به پيروزى نهايى رسيد . انقلاب عراق را علماى شيعهء عراق كه در رأس آنها مجتهد جليل‌القدر آقاميرزا محمدتقى شيرازى قرار داشت رهبرى كردند . راستى حيرت آور و درس‌آموز است كه از شخصيتى مانند مرحوم ميرزا محمد تقى شيرازى ، مجسمهء زهد و تقوا و تهذيب نفس و به اصطلاح درونگرايى ، يك مرتبه در شرايط خاص شخصيتى مجاهد طلوع مىكند كه گويى همهء عمر با جهاد و مبارزه بسر كرده است . نهضت مشروطيت ايران را در درجهء اول مرحوم آخوند ملا محمد كاظم خراسانى و مرحوم آقا شيخ عبداللَّه مازندرانى از مراجع نجف و دو شخصيت بزرگ از علماى تهران : مرحوم سيد عبداللَّه بهبهانى و مرحوم سيد محمد طباطبايى رهبرى كردند . در جهان تسنن نه تنها جنبشهايى نظير جنبشهاى فوق الذكر وسيلهء اصلاح‌طلبان مذهبى و مقامات روحانى سنى صورت نگرفته است ، نهضتهايى نظير نهضت اصفهان و نهضت تبريز و نهضت مشهد - كه در نهضت اخير ، مجتهد بزرگ مرحوم حاج آقا حسين قمى نقش اول را داشت - نيز صورت نگرفته است . چرا با اينكه در جهان تسنن سخن از اصلاح و مبارزه عليه استعمار و استثمار بيشتر به ميان آمده ، علماى اهل تسنن كمترتوانسته‌اند نهضتى را رهبرى كنند ، و برعكس روحانيت شيعه با اينكه انقلابهاى عظيمى به پا كرده است كمتر حاضر شده است در بارهء دردها بينديشد ، نظر بدهد ، طرح اصلاحى ارائه نمايد ، فلسفهء سياسى اسلام را مطرح نمايد ؟ اين جهت به نظام خاص روحانيت شيعه و روحانيت سنى مربوط است . نظام روحانيت سنى به گونه‌اى است كه او را كم و بيش به صورت بازيچه‌اى در دست حكام كه خود ، آنها را « اولىالامر » معرفى كرده است در آورده‌است . شخصيتى مانند عبده اگر بخواهد منصب افتاء را احراز نمايد بايد خديو عباس ابلاغ آن را صادر نمايد ، و يا مقام افتاء و رياست جامع الازهر شخصيت بزرگ و مصلحى مانند شيخ محمود شلتوت ، بايد با نوشتهء شخصيتى نظامى و سياسى مانند جمال عبد الناصر حجيت و سنديت بيابد . روحانيت سنى يك روحانيت وابسته است . روحانيت وابسته قادر نيست عليه آن قدرتى كه وابسته به آن است قد علم كند و تودهء مردم را به دنبال خود بكشاند .