مرتضى مطهرى
49
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي )
در كتاب سيرى در انديشهء سياسى عرب به عنوان نتايج كار سيد و عبده چنين مىنويسد : نتايج كار سيد با عبده از حيث تأثيرى كه ايندو بر تاريخ بيدارى مسلمانان داشتهاند ، از يكديگر بسيار متفاوت بوده است . سيد جمال بيشتر مرد پيكار و سختكوشى بود و عبده مرد انديشه و ميانهروى . سيد جمال آزادى مسلمانان را تنها راه تحرك فكرى آنان مىدانست و عبده بيشتر پرواى تربيت اخلاقى و دينى مسلمانان را داشت . سيد جمال دامنهء كوششهاى خود را كم و بيش در سراسر جهان اسلامى گسترد و عبده بيشتر در اصلاح احوال مصريان كوشيد . ولى شايد به دليل همين تفاوتها بايد بگوييم كه حاصل كار سيد جمال و حاصل كار عبده مكمل يكديگر بوده است ، مخصوصاً كه هر دوى آنها ضرورت بازگشت مستقيم به منابع اصلى فكر دينى « 1 » و توجيه عقلى احكام شريعت و هماهنگى آنها با مسائل عصر « 2 » و پرهيز از پراكندگى و فرقهبازى « 3 » و پافشارى بر سر احياى اجتهاد و كوشش براى شناخت روح و جوهر دين اسلام در وراى قواعد خشك و بينش قشرى علماى چاكر حكومت ، همداستان بودند و همين خواستها و آرزوها بود كه به نام اصول اساسى تجددخواهى سنى پذيرفته شد « 4 » .
--> ( 1 ) يعنى احساس اينكه آنچه امروز به نام اسلام در دست مسلمانان است عين اسلام حقيقى نيست صورت تحريف شده و مسخ شده آن است ( 2 ) يعنى احساس اينكه طرز شناخت مسلمين از اسلام طبق دستور بايد منطقى و توأم با تعقل باشد نه به صورت پيروى كوركورانه از عادات مورثى تا بتواند تحرك منطقى لازم را داشته باشد و بر عكس شناخت امروز مسلمين از اسلام شناخت كوركورانه است نه منطقى و علمى ( 3 ) گويند سيد مىگفت مسلمانان تنها درباره يك چيز اتفاق و وحدت نظر دارند و آن اينكه درباره هيچ چيز اتفاق و وحدت نظر نداشته باشند ( اتفقوا على ان لا يتفقوا ) ( 4 ) سيرى در انديشه سياسى عرب ص 156 .