شكل نهضتهاست كه يك نهضت سياسى است ، يك نهضت فرهنگى است ( فلسفى ، ادبى ، علمى ، صنعتى ) و يك نهضت مذهبى است . خيال مىكنند كه اينها به شكل نهضتها مربوط است و به ماهيت و محتواى آنها مربوط نيست . كما اين كه در اين صورت قهرا هدفهاى اصيل هم در همه جا يكى است . صورت و ظاهر هدفها و مقصدها متفاوت است ؛ يكى را آدم خيال مىكند سياسى است ، يكى را خيال مىكند فرهنگى است ، يكى را خيال مىكند نظامى است ، يكى را خيال مىكند ادبى است ، يكى را خيال مىكند اقتصادى است ؛ ولى ماهيت همه يكى است . اين البته نظريهء بسيار نادرستى است و از نشناختن انسان و جامعهء انسان ناشى مىشود . يكى از تحقيرهاى بزرگى كه به انسانيت شده است همين است كه خواسته‌اند براى تمام جامعه‌ها ، براى تمام نهضتها و جنبشها ماهيت مادى قائل شوند و جنبه‌هاى معنوى يعنى جنبه‌هاى انسانى و انسانيت را يك امر غير اصيل و روبنايى و فرعى و طفيلى و يك امرى كه مقوّم واقعيت نهضتها نيست بدانند ؛ يعنى در هر نهضتى ، برداشتى اقتصادى از تاريخ و برداشتى تاريخى از اقتصاد و برداشتى تاريخى و اقتصادى از انسان بدون برداشتى انسانى از تاريخ و جامعه و اقتصاد ؛ و تحقيرى از اين بالاتر بر انسان وارد نشده است . جنبشها مسلّما متفاوت است ؛ بعضى ماهيت سياسى دارد ، بعضى ماهيت فرهنگى دارد ، بعضى ماهيت علمى دارد ، بعضى ماهيت مذهبى دارد . اينها با يكديگر مختلف و متفاوت است . اهداف اصلاحى سيد جمال سيد جمال را به عنوان يك فرد در نظر مىگيريم . اهداف او مشخص است و خودش مشخص كرده است . شخصيتى بود ضد استبداد و ضد استعمار در هر سه شكل استعمار : استعمار سياسى ، اقتصادى و فرهنگى ، كه همهء اينها در كلمات سيد جمال مطرح است . مردى بود طرفدار بازگشت به اسلام نخستين ، به قرآن و سنت و سيرهء سلف صالح به قول خودش و مبارزه با خرافاتى كه به اسلام در طول تاريخ بسته شده است . مردى بود طرفدار يك نهضت فرهنگى در جهان اسلام و طرفدار علم ، و بالخصوص مردى بود كه همبستگى دين و سياست را تبليغ كرد و اين را در حدودى كه براى يك فرد مقدور بود به جامعهء اسلامى تفهيم كرد كه مسئلهء جدايى دين از سياست نيرنگى است كه سياست‌بازان عالم ساخته‌اند . در دين ، بالخصوص دين