اكنون به ذكر طبقات عرفا و متصوفه از قرن دوم تا قرن دهم مىپردازيم عرفاى قرن دوم الف . حسن بصرى . تاريخ عرفان مصطلح نيز مانند كلام از حسن بصرى متوفّى در 110 هجرى آغاز مىشود . حسن بصرى متولد سال 22 هجرى است ، عمر هشتاد و هشت ساله‌اى داشته و نُه قسمت از عمرش در قرن اول هجرى گذشته است . حسن بصرى البته به نام « صوفى » خوانده نمىشده است ؛ از آن جهت جزء صوفيه شمرده مىشود كه اولًا كتابى تأليف كرده به نام رعاية حقوق اللَّه كه مىتواند اولين كتاب تصوف شناخته شود . نسخهء منحصر به فرد اين كتاب در آكسفورد است . نيكلسون مدعى است كه : اولين مسلمانى كه روش حيات صوفيانه و حقيقى را نوشته حسن بصرى است ، طريقى كه نويسندگان اخير براى تصوف و وصول به مقامات عاليه شرح مىدهند : اول توبه و پس از آن يك سلسله اعمال ديگر ، كه هركدام بايد براى ارتقاء به مقام بالاترى به ترتيب عملى شود « 1 » ثانياً خود عرفا بعضى از سلاسل طريقت را به حسن بصرى و از او به حضرت امير عليه السلام مىرسانند ، مانند سلسلهء مشايخ ابوسعيد ابوالخير « 2 » . ابن النديم در الفهرست فن پنجم از مقالهء پنجم ، سلسلهء ابومحمّد جعفر خُلدى را نيز به حسن بصرى مىرساند و مىگويد : حسن هفتاد نفر از اصحاب بدر را درك كرده است . ثالثاً بعضى از حكايات كه نقل شده است مىرساند كه حسن بصرى عملًا جزء گروهى بوده است كه بعدها نام متصوفه يافتند . بعداً بعضى از آن حكايات را به

--> ( 1 ) ميراث اسلام ، ص 85 . ايضاً رجوع شود به محاضرات دكتر عبدالرحمن بدوى در دانشكدهء الهيات و معارف اسلامى در سال تحصيلى 52 - 53 . نكتهء قابل توجه اين است كه بسيارى از كلمات نهج البلاغه در آن رساله هست . اين نكته با توجه به اينكه بعضى از صوفيه سلسله اسناد خود را از طريق حسن بصرى به حضرت امير عليه السلام مىرسانند بيشتر قابل توجه است و مسئله قابل تحقيق است . ( 2 ) تاريخ تصوف در اسلام ، ص 462 ، نقل از كتاب حالات و سخنان ابوسعيد ابوالخير .