دين همين است ؛ ندانستند يك دينى هم در دنيا ظهور كرد كه اين دين گذشته از معنويت بسيار عالى كه دارد خودش يك تمدن به وجود آورد ، خالق يك تمدن شد ، ملل متنوع گوناگون را به يكديگر پيوند داد و بزرگترين تمدنهاى عالم را به وجود آورد ، تمدنى كه حق بسيار عظيمى بر تمدن امروز اروپا دارد و خوشبختانه تدريجاً دنياى اروپا دارد اقرار و اعتراف مىكند . اگر جلد يازدهم ترجمهء فارسى كتاب تاريخ تمدن ويل دورانت را بخوانيد تا اندازه‌اى روشن مىشويد . گوستاو لوبون تا حدودى اين مطلب را بيان كرده است . در جلد دوم كتاب محمد صلى الله عليه و آله خاتم پيامبران ، نشريهء حسينيه ارشاد ، مقاله‌اى - كه بعد كتاب خواهد شد - تحت عنوان كارنامهء اسلام به وسيلهء يكى از اساتيد دانشگاه نوشته شده است ، دلم مىخواهد شما آن مقاله را بخوانيد ، ببينيد اسلام چه تمدن درخشانى را به وجود آورده است و دنياى اروپا در جميع شئون زندگى خودش چقدر مديون اسلام است ! در مقدمهء همين كتاب ، ما سخن شيخ محمد عبده را نقل كرده‌ايم كه دنياى اروپا از روزى كه از دين خودش صرف نظر كرد به سوى سعادت گام برداشت ، دنياى اسلام از روزى كه از دين خودش صرف نظر كرد بدبخت شد و اين تفاوت دو دين است . يك چيزى اضافه كرديم : اين دنياى اروپا كه مىگويند از دين خودش دست برداشت ، بله از دين خودش كناره جويى كرد ، اما به كدام طرف رفت ؟ به سوى اسلام . تاريخ تمدن‌ها را به دقت بخوانيد . يكى از علل تمدن اروپايى ، انشعاب پروتستانهاست ، كه اينها را در ميان اهل مذهب مسيح نظير شيعه‌ها در ميان اهل اسلام مىدانند با اين تفاوت كه اينها هزار و پانصدسال بعد از مسيح آمدند ولى تشيع از زمان پيغمبر است . اين گروه - كه البته عددشان هنوز به عدد كاتوليكها نمىرسد ولى جمعيت بسيار معتنابهى هستند - اصلاحات اساسى در دين مسيح انجام دادند . در ميان اصلاحاتى كه از اينها ذكر كرده‌اند در درجهء اول سه چيز است : 1 . برداشتن فاصلهء ميان انسان و خدا و به تعبير سيد جمال الدين اسدآبادى و ديگران ارزش دادن به شخصيت انسانى . گفتند « پاپ واسطه است » يعنى چه ؟ ! خدا به همهء مردم نزديك است ، خدا را بدون واسطهء كشيش بلكه هيچ بنده‌اى پرستش كنيد . خدا به تمام بندگان نزديك است ، درد دل هر بنده‌اى را مىشنود . اى انسان ! در تماس گرفتن با خدا احتياج به واسطه ندارى . 2 . براى عقل در حريم دين حق قائل شدند ؛ گفتند آن مسائلى از مسائل دينى و