ارضا كنيد اشكالى پيش نمىآيد . ولى يك وقت مىآييد ميان ايندو جنگ مىاندازيد ؛ توهمى مىكنيد ، مىگوييد يا من بايد از غريزهء دينى و از دينم صرف نظر كنم ، غريزهء جنسى را اشباع كنم ، زن بگيرم ، متأهل بشوم ؛ و يا اينكه برعكس ، دنبال غريزهء دينى بروم ، خودم را آلوده به ارضاى اين غريزه نكنم . اينجا ناچار يكى از دو غريزه از ميان مىرود ؛ يا شما دنبال آن مىرويد اين را مريض مىكنيد ، يا دنبال اين مىرويد آن را مريض مىكنيد . همين‌طور اگر ميان غريزهء علم و يك غريزهء ديگر جنگ بيندازيد . يا اگر شما بخواهيد ميان غريزهء مال - كه يك غريزه است براى بشر و يكى از غرايز ديگر جنگ بيندازيد تشويش پيدا مىشود . اگر غريزهء احترام در ميان اجتماع را با يك غريزهء ديگر ، علم يا دين يا اخلاق ، جنگ بيندازيد همين جور است . شكست دينها در دنيا زير سر كسانى است كه ميان دين و ساير نيازهاى بشرى جنگ انداختند . و ما بيش از هر جاى ديگر غرامت اشتباه جناب كليسا را بايد بپردازيم . اين كليسا بود كه - به قول نويسنده‌اى - حتى ميان عبادات و معاملات تفكيك كرد ، گفت عبادات به يك دنيا بستگى دارد ، معاملات به دنياى ديگرى ؛ تو يا بايد به آن دنيا به روى با عبادات يا بايد به اين دنيا به روى با معاملات . اشتباهات كليسا كليسا در ابتداى ظهور علم در دورهء رنسانس چند اشتباه بسيار بزرگ كرد . ميان دين و زندگى معتدل و شرافتمندانهء دنيا جنگ انداخت . ميان دين و علم جنگ انداخت . ميان دين و عقل جنگ انداخت ؛ گفت اصل اصول دين از حوزهء عقل خارج است ، منطقهء ممنوعه براى عقل است ، شما بايد چشمتان كور بشود بگوييد مبدأ عالم سه تاست ، در عين اينكه سه تاست يكى است ، در عين اينكه يكى است سه تاست . مرتب تكرار كن بگو . اگر مىگفتيد چطور مىشود خداى سه گانه را قبول كنم يا خداى يگانه ، مىگفت همين جور بگو و به همين هم ايمان داشته باش ؛ اگر عقلت قبول نمىكند بگو غلط نكن ، فضولى نكن . تأثير اسلام در تمدن اروپا اشتباهى كه كليسا مرتكب شد ، بعدها غرامتش را تا اندازه‌اى دنياى اسلام مجبور شد بپردازد ، براى اينكه افراد تشخيص ندادند ، خيال كردند به‌طور كلى خاصيت