بشود نبوده است ؟ ما انسان را از يك نطفه و ماده‌اى آفريده‌ايم كه در آن ماده استعدادهاى گوناگون وجود دارد و به موجب همان استعدادها ما انسان را مورد آزمايش قرار مىدهيم و آزادش مىگذاريم . آزمايش يعنى چه ؟ آزمايش به چه وسيله ؟ آزمايش به وسيلهء تكليف و مسئوليت ؛ يعنى تكليف و مسئوليت به عهدهء او قرار مىدهيم و آزادش مىگذاريم و مىگوييم خودت مىدانى ، اين راه است و اين چاه ، اگر راه را رفتى به سعادت مىرسى و اگر به طرف چاه رفتى منحرف شده‌اى و سقوط خواهى كرد . فَجَعَلْناهُ سَمِيعاً بَصِيراً ما انسان را شنوا و بينا قرار داديم ، سميع و بصير قرار داديم ، يعنى براى انسان چشم بينا و گوش شنوا قرار داديم . بعد مىفرمايد : إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ إِمَّا شاكِراً وَ إِمَّا كَفُوراً راه را به او نشان داديم ، از اينجا ديگر با خود انسان است ، يا شاكر است يا كفور . انسان تنها موجودى است كه يك چنين خلقت عجيبى دارد ، يك چنين سرشت مركّبى دارد . به موجب همين سرشت مركّب است كه گاهى پيش مىرود ، گاهى عقب . به عبارت ديگر انسان زمان خود را مىسازد ، گاهى زمان خود را خوب مىكند و گاهى بد ، بر خلاف حيوان كه ساخته شدهء زمان و محكوم زمان است . انسان تا حدودى خالق زمان خويش است و حيوان صددرصد مخلوق زمان خويش است . از همين جا ما به اين مطلب مىرسيم كه تغييراتى كه در زندگى بشر پيدا مىشود دو نوع است : يك نوع تغييرات صحيح و يك نوع تغييرات ناصحيح ، اعتلايى و غير اعتلايى . پس يك مطلب ديگر را از اينجا نتيجه مىگيريم و آن اين است كه اگر از ما بپرسند آيا با تغييراتى كه در زمان پيدا مىشود بايد هماهنگى كرد يا بايد مخالفت كرد ، بايد اين‌جور جواب بدهيم كه با تغييرات زمان نه بايد دربست هماهنگى كرد و نه دربست و صددرصد مخالفت كرد ، چون زمان را انسان مىسازد و انسان موجودى است كه مىتواند زمان را در جهت خوبى تغيير بدهد و مىتواند زمان را در جهت بدى تغيير بدهد ، پس با تغييراتى كه در جهت خوبى است بايد هماهنگى كرد و با تغييراتى كه در جهت بدى است نه تنها نبايد هماهنگى كرد بلكه بايد